دانشنامه اميرالمؤمنين بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٢١٥ - گامى فراتر در تبيين ريشهها

براى على ٧ بسى رنج‌آور بود كه بخش عظيمى از مردم معاصر او، در گروه سوم، جاى داشتند. امير مؤمنان، با توده‌اى عظيم رو به رو بود كه نه اهل تشخيص بودند و نه در راه تحقيق.

و گدازنده‌تر و تلخ‌تر از آنچه ياد شد، فقدان همدلى براى شنيدن اين مسائل و مصائب اجتماعى، و نبودِ هوشمندانى است كه امام ٧ اين همه را با آنان در ميان نهد. به ديگر سخن، على ٧ نمى‌تواند از دردها پرده برگيرد و بگويد كه با چه كسانى همراه است و بر چه مردمانى حكم مى‌راند؛ و چون آهنگ واگويى برخى از آنچه را كه با آن درگير است، با يكى از خواص خود (كميل) مى‌كند، دست او را مى‌گيرد و به صحرا مى‌برد و با اندوه و آه، بر اين واقعيت تلخ و گدازنده، تأكيد مى‌كند كه آنچه خواهد گفت، براى همگان، گفتنى نيست و بسيارى تاب شنيدن آن را ندارند، و اين‌كه هر انسانى از ظرفيت فكرى و روحى بيشترى برخوردار باشد، ارزشمندتر است و ....

آن‌گاه، امام ٧ از راز حمايت نكردن مردم از خويش پرده بر مى‌گيرد و ريشه تمامى ناهنجارى‌ها و رويگردانى‌ها از اصلاحات و برنامه‌هاى اصلاحى خود را جهل مردم وپيروى ناآگاهانه آنان از خواصّ خيانتكار، معرّفى مى‌كند.

گامى فراتر در تبيين ريشه‌ها

روزى على ٧ در جمع خانواده و گروهى از خواص به سخن ايستاد و از مشكلات خود با مردمان، با صراحتى بيشتر سخن گفت و چرايى و چگونگى سر برآوردن فتنه را بيان نمود و ريشه‌هاى فتنه را روشن ساخت و از علل اختلاف در جامعه اسلامى آن روز، پرده برگرفت و نشان داد كه چرا مردم، با برنامه‌هاى اصلاحى او همسو نيستند و بازگرداندن شيوه حكومت و حاكميت را به سيره و سنّت نبوى برنمى‌تابند و از سياست‌هاى او حمايت نمى‌كنند. امام ٧ اين كلام بيداركننده را با كلامِ نبوى آغاز كرد كه فرموده بود: