از نظر اصول تربيتى، خطرناك ترين روش در تربيت يك انسان، تكيه بر اميد تنها، و يا بيم تنها است. تربيتى كه بر تك عاملى استوار باشد يا مايه طغيان، ويا وسيله يأس خواهد بود، اميد بيش ازحد مايه سهل انگارى مى گردد، و چه بسا فرد تحت تربيت از انجام وظايف شانه خالى مى كند، فرزندان بنى اسرائيل به خاطر اميد فزون از حد، راه طغيان و تجاوز را در پيش گرفتند و خود را ملت برگزيده انگاشتند و از هر نوع فساد به اميد مغفرت خدا خوددارى نكردند. و شعار آنان اين بود كه:

(...لَنْ تَمَسَّنَا النّارُ إِلاّ أَيّاماً مَعْدُودةً...) [١].

«جز مدتى كوتاه آتش دوزخ ما را نخواهد سوخت».

همچنان كه بيم تنها كارساز نيست چه بسا مايه يأس و نوميدى مى گردد و از اين جهت قرآن يأس و نوميدى از رحمت خدا را از ويژگى هاى كافران مى شمارد و مى فرمايد:

(...إِنَّهُ لا يَيْأَسُ مِنْ رَوحِ اللّهِ إِلاّ الْقَوْمُ الكافِرُونَ) [٢].

«از رحمت خدا جز كافران كسى مأيوس نمى گردد».

از اين جهت در برنامه هاى امروز امور تربيتى، به هر دو عامل توجه شده و به موازات يكديگر پيش مى روند، مثلاً اگر در جوامع پيشرفته زندان و تبعيد و كارهاى اجبارى و سرانجام اعدام هست، در برابر آن تشويق و تقدير و ترفيع رتبه و معرفى افراد خدمتگزار به جامعه، نيزوجود دارد.

[١] بقره/٨٠.
[٢] يوسف/٨٧.