دو اهرم ديگر كه پيامبران در تبليغ رسالت خويش از آن بهره گرفته اند اميد و بيم هاى اخروى است كه بيش از دو موضوع پيشين مورد توجه بوده اند. آنان پيوسته در دعوت به آيين خود به مردم بشارت مى دادند كه افراد مؤمن و نيكوكار در آخرت وارد بهشت مى شوند و در آنجا از نعمت هاى الهى بهره مى گيرند، همچنان كه آنان را بيم مى دادند كه مخالفان آيين خداوندى سرنوشت ناگوارى كه همان زندگى در آتش دوزخ است دارند بنابر اين مجموع آيات مربوط به بهشت و دوزخ، بلكه آيات مربوط به زندگى شهيدان در برزخ و معذب بودن گنهكاران در آن، يكى از اهرم هاى تبشير و انذار بوده است و چون آيات مربوط به اين قسمت بى شمار است و غالب خوانندگان يك نوع آشنايى با آنها دارند، دامن سخن را در اين جا كوتاه مى سازيم. ولى يادآور مى شويم كه نعمت ها و عذاب هاى اخروى تنها نعمت ها و عذاب هاى جسمانى نيستند بلكه علاوه بر آن نعمت ها و عذاب هاى معنوى نيز هستند كه ما در مباحث معاد از همين سلسله بحث هاى تفسير موضوعى (منشور جاويد) پيرامون آن بحثخواهيم كرد.[٢]

[١] هود/٨٩.
[٢] به جلد هفتم مراجعه بفرمائيد.