ممكن است نفس بدون واسطه تأثير گذارد و ممكن است با تسخير عوامل خاص طبيعى به هدف تحقق بخشد، بلكه از عبارات شيخ الرئيس و صدر المتألهين وجه دوم استفاده مى شود، اين كه شيخ مى گويد: براى كارهاى خارق العاده در اسرار طبيعت اسبابى است، و يا اين كه نفس همان گونه كه در بدن خود تصرف مى كند، بيشتر با اين مطلب هماهنگ است كه اسباب طبيعى ناشناخته اى وجود دارند كه نفوس قوى با شناختى كه از آنها دارند آنها را مسخر خود نموده و معجزات را مى آفرينند در اين صورت هر سه فرضيه يك نقطه مشترك دارند، و آن اين است كه نفس و اراده پيامبران در پيدايش كار خارق العاده مؤثر است تفاوت آنها در كيفيت تأثير نفس مى باشد.

نقش علم در كارهاى خارق العاده

از برخى از آيات قرآن چنين استفاده مى شود كه «علم و آگاهى» عامل مهم و تعيين كننده اى در تحقق كارهاى خارق العاده است اينك دو نمونه را يادآور مى شويم:

نمونه نخست

آنگاه كه حضرت سليمان از پيروان و اطرافيان خود خواست تا يكى از آنان در كوتاه ترين زمان تخت ملكه سبا(بلقيس) را نزد او حاضر نمايد يكى از آنان[١] گفت من قبل از يك چشم بر هم زدن اين كار را انجام خواهم داد و قرآن فرد مزبور را به صورت «كسى كه از علم كتاب بهره اى داشت» معرفى مى كند و

[١] در مورد اين كه اين فرد چه كسى بوده است اقوال مختلفى است معروف اين است كه وى آصف بن برخيا خواهر زاده و وزير سليمان بوده است(مجمع البيان، ج٤، ص ٢١٣).