دارى چه اين در تحت قدرت تو نيست و خداى كه بر اين قادر است نيز باكراه و اجبار ايشان را بايمان ندارد زيرا كه منافى حكمت و تكليفست مراد باين آيه تسليه حضرت رسالتست و تخفيف حرص او بر ايمان متمردان قريش و در ترتيب اكراه مر مشير بفا و آن را در يلى حرف استفهام كه متضمن انكار است و تقديم ضمير بر فعل جهة دلالتست بر آنكه اكراه خلاف مشية است‌

وَ ما كانَ لِنَفْسٍ‌ و نباشد و نشايد هيچ تن را أَنْ تُؤْمِنَ‌ آنكه ايمان آورد إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ‌ مگر بتوفيق و لطف خدا كه آن عبادتست از عطاى تمكين و آلات و نصب ادله عقليه و نقليه و ازالة علة تا عقول خود را كار بسته و تدبر و تفكر در آيات قدرت او نموده ايمان آرند چه بدون اعطاى عقول و اقدار بر آلات و نصب ادله و ازاله علة ايمان آوردن محالست و گويند اذن اينجا بمعنى علم است يعنى هيچكس ايمان نمى آرد مگر كه علم الهى تعلق بآن گرفته در ازل دانسته كه او باختيار خود ايمان آورد وَ يَجْعَلُ الرِّجْسَ‌ و ميگردانيم عذاب يا لعنت و غضب خود را و حفص بيا خوانده يعنى خدا مسلط ميسازد عذاب و غضب خود را عَلَى الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ‌ بر آنان كه تعقل نميكنند در حجج و آيات و تدبر در آن نمينمايند تا بشرف ايمان رسند و حسن گفته كه بر سبيل تخليه و خذلان محكم ميگردانيم كفر را بر كسانى كه تدبر نميكنند و يا حكم ميكنم برجاسة و نجاسة ايشان كما قال‌ إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ‌ بعد از آن براى مزيت تنبيه قول و ارشاد ايشان ميفرمايد قُلِ انْظُرُوا بگو اى محمد صلى اللَّه عليه و آله مشركان را كه از تو طلب آيات مقترحه ميكنند كه بنگرند بچشم سر يا ملاحظه كنند بديده سر ما ذا فِي السَّماواتِ‌ تا خود چه چيزها است در آسمانها از عجايب فطرت‌ وَ الْأَرْضِ‌ و در زمين از بدايع قدرت تا شما را دلالت كند بر كمال صنع الهى و بلاغ حكم و حكمت پادشاهى‌ وَ ما تُغْنِي الْآياتُ‌ و رفع نميكند ديدن آيتها وَ النُّذُرُ و استماع كلام بيم كنندگان يعنى پيغمبران عذاب الهى را عَنْ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ‌ از گروهى كه در علم ازلى من واقع است كه نخواهند گرويد ميتواند كه ما استفهاميه باشد و معنى آنكه چه باز دارد و دفع كند عذاب را از گروهى كه نخواهند گرويد و بر صفة كفر خواهند مرد فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ‌ پس چشم نميدارند اين مشركان‌ إِلَّا مگر ايامى را يعنى واقعه‌ها را مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ‌ مانند واقعهاى آنان كه‌ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ‌ گذشتند پيش از ايشان چون قوم عاد و ثمود و اصحاب‌