يعنى گمان دارند كه خداى بايشان چه كند يَوْمَ الْقِيامَةِ در روز رستخيز كه روز مكافاتست و در اين ابهام تهديد بزرگ و وعيدى عظيم است مر ايشان را در رسيدن عذاب شديد و عقاب اليم بايشان در اين جهان و در آن جهان‌ إِنَّ اللَّهَ‌ بدرستى كه خداى‌ لَذُو فَضْلٍ‌ هر آينه خداوند رحمت است‌ عَلَى النَّاسِ‌ بر مردمان باعطاى عقل و هدايت و يا بانزال كتب و ارسال رسل‌ وَ لكِنَّ أَكْثَرَهُمْ‌ و ليكن بيشتر ايشان‌ لا يَشْكُرُونَ‌ سپاس دارى نميكنند اين نعمت را و بآن جاحد مى‌شوند اين كلام تقريعست بر افترا و كذب و اگر چه در صورت استفهام است و گويند كه معنى آنست كه خدا به تحريم امور مذكوره تنك گيرى نكرده بر ايشان بلكه آن را بر ايشان حلال گردانيده و يا خداوند فضل است بترك معاجله عذاب در دنيا بر كسانى كه افترا ميكنند آيه دليل است بر آنكه هيچكس را روا نيست كه حكمى از احكام شرع را نادانسته حكم كند بلكه از سر ايقان و احتياط تمام حكم نمايد تا از جمله آنها نباشد كه بر خدا افترا كرده‌اند در تحريم و تحليل احكام بعد از آن بيان ميكند كه امهال عذاب ايشان نه بجهت جهل او است بحال ايشان و اهمال آن و ميفرمايد كه‌ وَ ما تَكُونُ‌ و نباشى تو اى محمد (ص) فِي شَأْنٍ‌ در كارى از كارهاى خود وَ ما تَتْلُوا مِنْهُ‌ و نخوانى از آنچه فرستاده خدا مِنْ قُرْآنٍ‌ از قرآن در انوار گفته كه ضمير منه راجع است بشان زيرا كه تلاوت قرآن معظم شان رسولست و من براى تبعيض يا مزيده براى تاكيد نفى و يا ضمير منه راجع است بقرآن و اضمار آن قبل از ذكر جهة تفخيم آنست يا راجع بخداست چنان كه بآن مترجم شده قوله‌ وَ لا تَعْمَلُونَ‌ تعميم خطابست بعد از تخصيص آن بكسى كه مقتداى همه آدميانست جهت تفخيم شان او يعنى نميكنيد اى جميع آدميان‌ مِنْ عَمَلٍ‌ هيچ كارى از كارها إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ‌ مگر كه هستيم ما بر شما شُهُوداً گواهان يا نگاهبانان‌ إِذْ تُفِيضُونَ‌ آن وقت كه خوض ميكنيد و در ميرويد فِيهِ‌ در آن كار وَ ما يَعْزُبُ‌ و پوشيده نميشود عَنْ رَبِّكَ‌ از علم پروردگار تو كار تو مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ هم‌سنگ مورچه خورد و يا مقدار ذره هوا فِي الْأَرْضِ‌ در زمين‌ وَ لا فِي السَّماءِ و نه در آسمان يعنى دو وجود و امكان و قوله‌ وَ لا أَصْغَرَ كلاميست مستانف براى تقرير قول مذكور يعنى نيست خوردتر مِنْ ذلِكَ‌ از آن ذره‌ وَ لا أَكْبَرَ و نه بزرگتر مراد آنست كه نيست هيچ چيز از امور موجوده‌ إِلَّا مگر كه‌