او را آنجا بدارند با گناه كاران امتش چنان كه امير لشگر با لشگر پس آنان كه محسنان باشند سبقت گرفته در بهشت در آيند و خليفه آن پيغمبران با گناه كاران امت او گويند كه بنگريد برادران نيكوكاران خودتان كه سبقت گرفته‌اند به بهشت بر شما اينان بر ايشان سلام كنند هم چنان كه حقتعالى خبر مى‌دهد كه‌ وَ نادَوْا و ندا كنند اصحاب اعراف يعنى گناه كاران هر پيغمبرى كه با پيغمبر و خليفه او در اعراف باشند آواز دهند أَصْحابَ الْجَنَّةِ اهل بهشت را يعنى محسنان را كه بر ايشان سبقت گرفته ببهشت در آمده باشند أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ‌ آنكه تحيت خداى بر شما باد يا خوش حالى شامل شماست كه بسلامت بدار السلام رسيديد أَنْ يَدْخُلُوها هنوز اهل اعراف يعنى گناه كاران ببهشت در نيامده باشند وَ هُمْ يَطْمَعُونَ‌ و حال آنكه ايشان طمع دارند كه ببهشت در آيند بشفاعت پيغمبر و خليفه او و گويند آخرين كسانى كه ببهشت در آيند ايشان باشند اين حالست از واو بنا بر اين قول و از اصحاب بنا بر وجوه ديگر و طمع بر معنى خود است بنا بر قول اول و بمعنى يقين بر ثانى كقوله و الذى اطمع ان يغفر لى خطيئتى و در سفر رابع از فتوحات مكيه مذكور است كه ميزان حسنات و سيئات اهل اعراف مساوى باشد و ايشان هم در بهشت مينگرند و هم در دوزخ و دخول هيچكدام را مرجح نبود پس چون خلق را بسجود خوانند و اين آخرين تكليف باشد در روز قيامت اهل اعراف سجده كنند و ميزان حسنات ايشان راجح گردد و به بهشت در آيند وَ إِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ‌ و هر گاه چشمهاى ايشان را بگردانند و در تفسير زاهد مذكور است كه حقتعالى فرشته را فرمايد تا روى ايشان را بگرداند تِلْقاءَ أَصْحابِ النَّارِ بسوى دوزخيان چون اهل دوزخ را به انواع عقاب و نكال به بينند بخدا پناه برده‌ قالُوا رَبَّنا گويند اى آفريدگار ما لا تَجْعَلْنا مگردان ما را مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ‌ با گروه ستمكاران يعنى ميان ما و ايشان در دوزخ جمع مكن و بنا بر آنكه مراد باصحاب اعراف انبيا و ائمه هدى باشند صدور اين دعا از ايشان بر وجه خضوع و خشوع باشد و بر طريق سيرتى كه ايشان را واقع شود هم چنان كه بهشتيان در بهشت گويند كه ربنا اتمم لنا نورنا وَ نادى‌ أَصْحابُ الْأَعْرافِ‌ و آواز دهند اصحاب اعراف‌ رِجالًا يَعْرِفُونَهُمْ‌ مردانى را كه بشناسند بِسِيماهُمْ‌ بعلامات از سواد وجه و زرقه عين و آن شناختگان رؤساى كفره باشند چون وليد مغيره و ابو جهل و عاص بن وابل و امثال ايشان از مشركان كه در دنيا ميگفتند كه هرگز خدا امثال بلال و عمار و ياسر و صهيب را به بهشت نبرد و ما را