حكم تخلف ناپذيرى علم خدا، بايد فعاليت اين نوع علل با اين دو ويژگى خاص خود آنها انجام گيرد و به قيد علم و اختيار كارى را صورت دهند و اگر به غير اين نحو تحقق پذيرد، در آن صورت علم خدا تخلف مى پذيرد.

از اين جهت يادآور شديم كه اعتقاد به چنين علم نه تنها مايه اعتقاد به جبر و الزام نيست، بلكه مايه اعتقاد به اختيار وآزادى است.

ب. اراده ازلى و آزادى انسان

شكى نيست چيزى در جهان بدون اراده و خواست نافذ خدا، تحقق نمى پذيرد، وكارهاى بشر يكى از رويدادهاى جهان است كه طبعاً از حوزه اراده خدا بيرون نبوده و بدون خواست او جامه عمل نمى پوشد و چيزى كه متعلق علم او قرا رگرفت از تحقق آن چاره اى نيست، در اين صورت چگونه مى توان فعل انسان ها را، فعل اختيارى دانست.

پاسخ: مسأله اراده قطعى و نافذ حق كه هيچ پديده اى از قلمرو آن خارج نيست، نه تنها براى گروه ساده لوح مايه ايراد و اشكال شده، بلكه فريد وجدى نويسنده تواناى مصرى در گشودن گره آن، ناتوان مانده و از خدا خواسته است كه روزى او را به گشودن اين گره موفق سازد.

اگر ن[١]ويسنده دايرة المعارف به كتاب هاى كلامى و فلسفى كه به خامه محققان به رشته تحرير كشيده شده است مراجعه مى نمود، پاسخ روشن آن را در مى يافت، وخلاصه پاسخ آن اين است كه بايد كيفيت تعلق اراده خدا را، مانند كيفيت تعلق علم او، در نظر گرفت، آنگاه به حل گره، برخاست.

[١] دايرة المعارف فريد وجدى:٧/٨٤٤.