مسأله مهم درباره حزب نفاق صدر اسلام اين است كه تا پيامبر خدا در قيد حيات بود، اين حزب در مقايسه با مقام رسالت، فعاليت و تحرك داشت ولى پس از درگذشت پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)حزب نفاق آنچنان در سكوت وجمود فرو رفت و فروكش كرد كه در تاريخ از فعاليت و تلاش آنان خبرى ديده نمى شود.

حال راز اين جريان چه بود؟ اين مطلبى است كه بايد در پايان بحث به تحليل آن پرداخت و علل فروكش كردن آن را به دست آورد، و اجمالاً خواهيم گفت. نفاقى فروكش كرد، نفاقى ديگر پديد آمد.

تفاوت «نفاق» با «دروغ» و«تقيه»

«كذب» و «نفاق» يا «دروغ» و «دورويى» از واژه هايى است كه انسانها از آن دورى مى جويند وچه بسا از شنيدن آن ناراحت مى شوند، ولى آنچه زشت و زننده است، واقعيت اين دو لفظ مى باشد نه خود آنها.

اگر در موردى لفظى، رنگ زشتى به خود مى گيرد به خاطر حكايت از حقيقتى است كه زشت مى باشد، گويى زشتى معنى به لفظ، سرايت مى كند. ولى متأسفانه آنچه كه مردم بيشتر از آن مى گريزند، همان الفاظ : «دروغ» و «دورويى» است ولى آنچه كمتر از آن پرهيز مى نمايند، واقعيت وحقيقت آنها است، بلكه به گواهى تاريخ بشر «كذب» و «نفاق» تار وپود زندگى بسيارى از افراد بشر را تشكيل داده و زندگى آنان با اين دو آميخته بوده است، اكنون بايد

[١] نهج البلاغه نامه ٢٣.