در اين جا به صورت اجمال يادآور مى شويم، حقيقت نفاق مربوط به اختلاف «لسان با قلب» و دوگانگى «زبان» با «دل» است. منافق كسى است كه سخنى را مى گويد و خود به آن ايمان ندارد، از مكتبى دم مى زند كه به آن معتقد نيست و به خاطر همين دوگانگى زبان و دل، شيوه سخن گفتن را «نفاق» و شخص را منافق مى نامند. حال خواه خود سخن راست باشد يا نباشد. در «نفاق» واقعيت داشتن مطرح نيست، آنچه مطرح است، مخالفت لسان با قلب و زبان عقيده است، و اگر به اين شخص، دو رو و دو چهره مى گويند به خاطر همين جهت و به همين ملاك مى باشد.

در حالى كه محور بحث در «كذب»، اختلاف سخن با واقع است، يعنى كلام،مطابق واقع نيست و سخن فاقد حقيقت است. حال خواه خود گوينده به اين جهت (سخن او فاقد حقيقت است و مطابق واقع نيست) توجه داشته باشد يا نداشته باشد.

و به ديگر سخن: هر يك از نفاق و كذب در اين جهت مشتركند كه يك نوع دوگانگى و اختلاف در هر دو وجود دارد ولى اختلاف نفاق همان تضاد ظاهر انسان با باطن، و برون اوبا درون او; و سخن او با اعتقاد اوست.