اكنون ما، هر يك از اين دو علت را مورد بررسى قرار مى دهيم وروشن مى سازيم كه هيچ يك از اينها گواه بر جبرى گرى نيست، بلكه مؤيد اختيار و مثبت آزادى انسان ها است.

الف. آفريدگارى جز او نيست

مى گويند: خرد در پرتو دلايل روشن گواهى مى دهد كه در صفحه هستى يك آفريدگار بيش وجود ندارد، و خالق تمام اشيا و آنچه كه انسان آن را شىء مى نامد فقط خود خدا است و اگر غير اين را بگوييم از جرگه موحدان بيرون خواهيم رفت.

قرآن نيز بر يكتابودن خالق، و اين كه خالقى جز خدا نيست و آفريدگار تمام اشيا او است، به روشنى شهادت مى دهد آنجا كه مى فرمايد:

(قُلِ اللّهُ خالِقُ كُلِّ شَىء وَهُوَ الْواحِدُ الْقَهّارُ) .[١]

«بگو خدا، آفريننده همه چيز،و او است يگانه و غالب».[٢]

اگر مسأله توحيد در خالقيت يك اصل استوارى است و آفريدگار تمام اشيا او است، فعل انسان و كار او نيز يكى از اشيا است، پس آفريدگار افعال

[١] رعد/١٦.
[٢] به همين مضمون است آيه هاى ١٠١ و ١٠٢ سوره انعام و آيه ٦٢ سوره زمر و آيه ٤٣ سوره غافر.