روزى كه بشر به فكر شناخت طبيعت وجود خود، افتاده اين مسأله براى او مطرح بوده است از اين جهت بايد گفت در تمام تمدنها، مسأله آزادى انسان در حوزه اعمال خود، مطرح بوده است.

در تمدن اسلامى مسأله «جبر و اختيار» انسان بيش از همه وقت مورد بحث و بررسى قرار گرفته وحكما و متكلمان در اين مورد داد سخن داده اند.

برخى به سوى جبر كشيده شده اند و جلوه هاى اختيار را در كارهاى انسان، بى اهميت تلقى كرده اند، در حالى كه برخى ديگر به اختيار كامل كه سر از «وانهادگى» انسان به خويش درآورده، قايل شده اند و سرانجام دو قطب متضاد در عرصه فلسفه وكلام، پديد آمدند در حالى كه در اين مورد راه سومى نيز وجود دارد كه مى تواند به نزاع دو طرف خاتمه بخشد و اين راه سوم همان ميانه جبر و تفويض است كه در كتاب و سنت بر آن تصريح شده و براهين فلسفى نيز همان را تأييد مى كند و ما پس از بررسى هر دو مكتب به نام هاى «جبر و تفويض» نظريه سوم را به نام «بين الأمرين» بعداً مطرح مى كنيم.

براى اين كه خواننده گرامى از رؤس مسائل اين بحث آگاه گردد، يادآور مى شويم كه مكتبهاى ياد شده در زير كه برخى طرفدار «حريت و آزادى» انسان، و برخى مدعى «جبرى گرى»است، به ترتيب مورد بحث و بررسى قرار گرفته است.

١. حريت و آزادى در مكتب «اگزيها».

٢. جبرى گرى در مكتب برخى از الهيون(اشاعره).

٣. جبرى گرى در مكتب ماديها.

٤. تفويض و وانهادگى در مكتب اعتزال.