گروهى مى انديشند كه خدا كار را به خود آنان سپرده است، اينان شعاع قدرت و سلطان او را محدود ساخته اند و رستگار نمى باشند، گروهى فكر مى كنند كه خدا بندگان خود را بر گناه وادار ساخته است و بيش از حد توانايى آنان، به آنان تكليف كرده است، اينان در داورى خود، به خدا ستم كرده اند و رستگار نيستند، گروهى كه فكر مى كنند كه خدا بندگان خود را به اندازه توانايى تكليف كرده و بيش از توانايى تكليف نكرده است اگر كار نيك كنند خدا را شاكرند و اگر كار بد كنند طلب آمرزش مى نمايند اين گروه مسلمان واقعى مى باشند.[١]

امام صادق (عليه السلام)فرمود: نه جبر است و نه «قدر» (تفويض) بلكه مقامى است ميان اين دو كه حق در آن است و آن را جز دانشمند و يا آن كس كه از دانشمند فرا گيرد نمى داند.[٢]

پاسخ دو سؤال

با بيان مكاتب پنج گانه درباره «جبر » و «آزادى انسان» سيماى حقيقت آشكار شد و حقيقت مكتب «امر بين الامرين» با شكوه خاصى تجلى نمود.

در اين جا براى تكميل مطلب از طرح دو سؤال و پاسخ به آنها ناگزيريم.

١. آزادى انسان و هدايت و ضلالت الهى

اگر انسان بر سر دو راهيها كاملاً حر و آزاد است و زمام خوشبختى و

[١] بحار:٥/٧.
[٢] لا جَبر ولا قدر ولكن مَنزلَةٌ بينَهما، فيها الحقُّ الّتى بينَهما لا يَعلَمُها إلاّالعالِمُ أو من عَلّمها ايّاهالعالم. (كافى:١/٢٢٢).