رشته عوامل تمايل آفرين و راه گشا، بايد در روح و روان و فطرت وخميره او جستجو نمود، زيرا او به حكم اين كه ذاتاً يك موجود مختار و آزاد است در اخذ تصميم هيچ نوع فشارى از برون و يا درون بر او وارد نمى شود، وبا استفاده از يك محيط سراپا فارغ از هر نوع عامل جبر، اقدام بر تصميم مى كند دراين صورت او در اراده و گزينش خود، كاملاً آزاد بوده و در اخذ تصميم بر هر يك از دو طرف جريان، دست بسته نمى باشد.

در اين كه پيدايش اراده در ضمير انسان مشمول قانون عليت است، در آن سخنى نيست ولى بايد علت آن را تحقيقاً معين كرد، آيا پديدآرنده اراده در ضمير انسان، همان شرايط محيط و كشش هاى درونى و فطرى است يا اين كه اين گونه از عوامل، زمينه ساز و راه گشا مى باشند و سرانجام اين خود انسان است كه تصميم مى گيرد.

شكى نيست كه زمينه هاى پيشين، كافى در پيدايش اراده و خواست نيست، بلكه فاعلى به نام انسان لازم و ضرورى است كه اقدام بر تصميم كند وشناخت خصوصيات اين فاعل(انسان) در قضاوت و داورى ما كاملاً مؤثر است.

انسان فاعل آگاه هست كه فعل خود رابا كمال آگاهى انجام مى دهد وهرگز مانند ديگر فاعل هاى فاقد درك وشعور نيست كه از كار خود آگاه نباشد مانند سوزاندن آتش.

او نه تنها فاعل آگاه نيست بلكه علاوه بر آن، در اخذ تصميم هيچ نوع عاملى از درون و برون بر او فشارى وارد نمى سازد، و در يك فضاى كاملاً خالى ازهر نوع عامل جبر، بر يك طرف جريان، تصميم مى گيرد ومانند آن