خلاصه پرسش اين است كه اگر هدف آيه، مدح و ستايش انسان و يا نشان دادن مقام او است در اين صورت با ذيل آيه كه او را «ظلوم» و «جهول» معرفى مى كند سازگار نيست و اگر مجموع آيه در ذم و نكوهش او است در اين صورت، استدلال به آيه بر ارزش انسان، صحيح نخواهد بود.

پاسخ: مفاد آيه آميزه اى است از مدح و ذم، ستايش ونكوهش، از يك طرف خدا بر او منت مى گذارد كه به وى لياقت و شايستگى خاصى داده كه هرگز نظير آن را به آسمانها و زمين وكوهها نداده و او را آنچنان خلعت بخشيده كه هرگز به ديگران همانند آن را نداده است.

ولى با اين تكريم، وى گاهى از حكم فطرت سرپيچى مى كند و راه شرك را كه «ظلم عظيم» است[١] در پيش مى گيرد واين كار علتى جز اين ندارد كه اين موجود به مقام و ارزش خود جاهل و نا آشنا و به اصطلاح : «جهولاً» است در اين صورت معنى جمله ياد شده اين است كه انسان «ظلوم» است و از حد تجاوز مى كند وآلوده به شرك مى گردد و نيز انسان «جهول» است و به مقام خود جاهل، و از ارزش خود آگاهى ندارد.

فخر رازى در تفسير خود درباره اين لفظ مى گويد: مقصود از اين دو وصف اين نيست كه انسان هميشه ستمگر و نادان است، بلكه مقصود اين است كه در وى زمينه ستم و تجاوز، وجهل و نادانى است چنان كه عرب به اسبى كه در آن زمينه سركشى هست مى گويد: «دابة جموح»: اسبى كه زمينه سر كشى دارد نه اين كه هميشه سركش است اين جمله «إِنَّهُ ظَلُومٌ جَهُولٌ»

[١] (انّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظيمٌ) (لقمان/١٣).