صفحات نمى گنجد طبعاً بايداز زاويه محدودى به او نگريست و مورد بررسى قرار داد، از اين جهت محور بحث در اين بخش، سرگذشت خلقت و آفرينش او، غرايز و تمايلات درونى وى، و ارج و ارزش و سرانجام اختيار و آزادى او است و بحث پيرامون ديگر ابعاد او موكول به وقت ديگر مى گردد.

در سال هزار و سيصد و پنجاه و چهار از نگارنده كتابى تحت عنوان «دوست نماها» به عنوان تفسير سوره «منافقين» انتشار يافت كه مورد استقبال نسل معاصر و بالأخص نسل جوان قرار گرفت. و بارها در تيراژ بس وسيعى منتشر گرديد و همين امر سبب شد كه در اين سرى از «تفسير موضوعى»، موضوع «نفاق و منافقان» به صورت گسترده تر مطرح گردد و غالب آيات آن مطرح، و در قسمتهاى تاريخى و شأن نزول آيات از مصادر اصيل تاريخى ومذهبى كمك گرفته شود. و نيز يادآور مى شود كه در گذشته نه چندان دور پيرامون اين موضوع دو كتاب به زبان عربى منتشر شده كه يكى به نام «المنافقون فى القرآن» [١] نگارش «عبدالأمير قبلان» مفتى شيعيان لبنان، و ديگرى به نام «النفاق والمنافقون فى عهد رسول اللّه» به قلم ابراهيم على سالم مصرى است[٢] كتاب نخست به جمع و تنظيم آيات بيشتر پرداخته در حالى كه دومى به بيان حوادث منافقان در صدر اسلام و ويژگيهاى آنان، همت گمارده است و ما در عين تشكر و سپاس از هر دو مؤلف بيشتر تحت تأثير نگارش دوم قرار گرفته و از خطوط او الهام گرفته ايم.

و در بحث دوم، جنبه فلسفى آن بيشتر مورد نظر ما بود از اين جهت

[١] در ٩٦ صفحه قطع رقعى چاپ مطبعه نعمان، تاريخ چاپ ١٣٨٠هـ.ق.
[٢] در ٣٥٠ صفحه قطع رقعى چاپ مطبعه حسنى، تاريخ چاپ ١٣٦٨هـ.ق.