قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٧٠ - سير تحولى و تاريخى در مسئلۀ جهات سهگانه

هويت صرف (بلا ماهيت) بوده باشد» ٢٥

اين مسئله در كتاب «شرح تجريد» قوشچى كه متن آن از خواجه نصير الدين طوسى است چنين آمده: «و قد تؤخذ تلك الثلثة بحسب الذات فتكون القسمة حقيقية و ذلك لأن نسبة كل محمول سواء كان وجودا او غيره الى موضوعه لا يخلو ذات الموضوع اما ان يقتضى تلك النسبة اولا و على الثانى اما ان يقتضى نقيض تلك النسبة اولا و الأول هو الوجوب و الثانى هو الأمتناع و الثالث هو الأمكان.» ٢٦

در جاى ديگر از همين كتاب چنين آمده است: «. . . قسمة الذات الى الاقسام الثلثة الواجب و المكن و الممتنع قسمة حقيقية لا مخرج منها لان الذات اما ان يقتضى الوجود او العدم اولا هذا و لا ذاك. . .» ٢٧

همان‌گونه كه در اين عبارت مى‌بينيم جهات سه‌گانه؛ يعنى ضرورت، امكان و امتناع، از خواص ماهيت و ذات اشياء به‌شمار آمده‌اند. به اين ترتيب كه گفته شده است اگر ماهيت در حد ذات خويش مقتضى وجود باشد آن را «واجب الوجود» خوانند؛ و اگر مقتضى عدم و نيستى باشد آن را «ممتنع الوجود» نامند؛ ولى اگر در حد ذات نه مقتضى وجود باشد و نه مقتضى عدم، ناچار آن را «ممكن الوجود» مى‌خوانند.

از نظر سير تحولى و تاريخى كه در باب جهات سه‌گانه به وقوع پيوسته است اين نظريه را بايد ابتدائى‌ترين نظريه به حساب آورد. اين نظريه بيشتر در كتب متكلمين آمده و در آثار برخى حكما نيز بطور آشكار مشهور است. در مرحلۀ دوم سير تاريخى اين مسئله در باب واجب گفته مى‌شود كه اگر عقل واجب الوجود را تصور كند، موجوديت را از حاق و متن هويت آن انتزاع مى- نمايد. اين‌گونه تعبير را حتى در آثار صدر المتألهين، كه اصل اساسى اصالت وجود را بنياد نهاده است، بطور آشكار مى‌بينيم.

٢٥ -محمد حسين طباطبائى. اصول فلسفه و روش رئاليسم. شرح مرتضى مطهرى.٥ جلد. ج ٣. ص ٧٥.

٢٦ -شرح تجريد قوشچى، مطبوع در حاشيۀ كتاب شرح مواقف عضد الدين ايجى. ج ٢. ص ٧١.

٢٧ -همان كتاب. ص ٧٢.