قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ١٧٣ - اقوال سهگانه

تجربه نيست و تجربه نه موجب ثبوت آنها بلكه تنها در حكم علت معده از براى حصول علم ما به آنها تواند بود به عبارت ديگر تجربه تنها مى‌تواند ما را به اين امر اعداد كند يعنى مى‌تواند براى ما در محل و موقع آن قرار گيرد تا به اين اصول، كه در حد ذات خود يا در نفس الامر ثابت‌اند، آگاهى پيدا كنيم.

حاصل آنكه در نظر اصحاب مذهب اصالت عقل، اصول عقلى به نحو اولى و ماتقدم است كه براى انسان ثابت مى‌باشد و به اين اعتبار تقرر و ثبوت اين اصول فقط در نفس الامر به معنى اخص يعنى در حد ذات خود و بالنتيجه به عنوان قانون مطلق اذهان تواند بود. اما در مورد مذهب سوم گفته مى‌شود: جهت جامع ميان اين دو قول متقابل، عبارت است از «مذهب اصالت عقل تجربى» يا «مذهب اصالت تجربۀ عقلى» يعنى «وضع مجامع» .

ارباب اين مذهب از يك سو مانند اصحاب مذهب اصالت تجربه به اعتبارى همۀ معلومات را ناشى از تجربه مى‌دانند و از سوى ديگر مانند اتباع مذهب اصالت عقل قائلند به اينكه بعضى از معلومات، و خاصه معلومات ما نسبت به اصول، جز به مباشرت عقل برآورده نمى‌شود. بنابراين، به موجب اين مذهب نيز اصول عقلى داراى مناط اعتبار مطلق يعنى در حكم سنن اذهان خواهند بود و هم به منزلۀ قوانين اعيان. ١٠

اصالت عقل تجربى مورد تأييد حكماى اسلامى است

اگر خواسته باشيم عقيدۀ غالب حكماى اسلامى را در اين باب مورد بررسى قرار دهيم، خواهيم ديد از مجموع اقوال سه‌گانه‌اى كه گذشت قول سوم، يعنى «اصالت عقل تجربى» ، مورد تأييد آنان قرار خواهد گرفت؛ زيرا آنان اعتراف دارند كه لوح نفس انسان در ابتدا فقط در مرحلۀ قوه و استعداد است و هيچ‌گونه نقشى در آن نيست همچنين ادراكات حسى را مقدم بر ادراكات عقلى به‌شمار

١٠ -پل فولكيه. فلسفۀ عمومى يا مابعد الطبيعه. ترجمه يحيى مهدوى، ص ١٠٨.