قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٢٣٧ - گامهاى منطقى انديشه يا مطالب علمى در اصطلاح منطق

در مرحلۀ ادراك و جهان ذهن نقش عليت را ايفاء مى‌نمايد در واقع و نفس الامر نيز علت شئ ديگر باشد. اينگونه عليت را برحسب اصطلاح لم ثبوتى يا برهان لمى مى‌خوانند؛ مانند اينكه يك طبيب بطور مثال از وجود نوعى عفونت در بدن شخص بيمار آگاهى يابد و از طريق وجود عفونت در بدن شخص بيمار، به اثبات تب استدلال نمايد. بسيار روشن است كه وجود عفونت در بدن شخص بيمار، هم در مرحلۀ ادراك و جهان ذهن نقش عليت را نسبت به بيمارى تب ايفا مى‌نمايد و هم در واقع و نفس الامر علت پيدايش تب گرديده است.

اما صورت دوم در باب ادراك عليت به اين ترتيب است كه گفته مى‌شود يك شئ مى‌تواند در عالم ادراك و جهان ذهن علت پيدايش ادراك ديگر گردد؛ اگرچه در واقع و نفس الامر هيچ‌گونه عليت نداشته باشد؛ مانند اينكه در مثال يادشده يك طبيب حاذق از وجود حرارت بيش از حد طبيعى در بدن شخص بيمار آگاهى يابد و از اين طريق به وجود نوعى عفونت در بدن شخص بيمار استدلال نمايد. بسيار روشن است كه وجود حرارت بيش از حد طبيعى در واقع و نفس الامر علت پيدايش عفونت نيست؛ بلكه پيدايش عفونت است كه موجب بالا رفتن درجۀ حرارت در بدن شخص بيمار مى‌شود. به اين ترتيب مى‌توان گفت آنچه در عالم ادراك و جهان ذهن نقش عليت را در اين مورد ايفاء كرده است در واقع و نفس الامر علت نبوده است. اينگونه عليت را در اصطلاح منطقى «لم اثباتى» يا «دليل انى» مى‌خوانند. بنابراين لم ثبوتى يا برهان لمى از علت پى به وجود معلول بردن است؛ درحالى‌كه لم اثباتى يا دليل انى در مواردى است كه از معلول مى‌توان به علت راه يافت.

جاى هيچ‌گونه ترديد نيست كه برهان لمى در مقام مقايسه با دليل انى از اعتبار بيشترى برخوردار است؛ ولى برهان انى نيز در جاى خود داراى اعتبار و اهميت مخصوص خويش است.

صدر المتألهين به نوعى ديگر از برهان اعتراف كرده كه آن را «برهان شبه لم» خوانده‌اند. وى در باب توحيد و اثبات صانع