قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٧٧ - اصل تشكيك در وجود

نگشته است. بررسى كامل در اين مسأله و توضيح بيشتر در اين مقام مستلزم اين است كه يك اصل اساسى ديگر از اصول فلسفۀ صدر الدين شيرازى را كه ارتباط مستقيم با اين مسئله دارد در اينجا مورد بررسى قرار دهيم. آن اصل اساسى عبارت است از اصل تشكيك در وجود كه بعد از اصل اساسى اصالت وجود در حل اين مسئله و بسيارى از مسائل ديگر داراى درجۀ اول از اهميت است.

اصل تشكيك در وجود

به مقتضاى اصل اساسى تشكيك در باب وجود، حقيقت هستى داراى مراتب متفاوت است، مانند اينكه گفته مى‌شود وجود، در مرتبه‌اى علت است و در مرتبه‌اى معلول؛ در مرتبه‌اى مجرد است و در مرتبه‌اى مادى؛ در مرتبه‌اى بالفعل است و در مرتبه‌اى بالقوه و. . . تفاوت اين مراتب را در باب تشكيك، تفاوت طولى مى‌گويند؛ يعنى مراتب مختلف هستى در طول يكديگر واقع شده‌اند نه در عرض يكديگر. معنى اين سخن اين است كه اختلاف در مراتب، به‌گونه‌اى است كه فقط از طريق شدت و ضعف يا محيط و محاط- بودن قابل توجيه است. به عبارت ديگر مى‌توان گفت معنى اختلاف در مراتب طولى، يا در طول يكديگر واقع شدن، اين است كه مانند سلسلۀ علت و معلول، هر موجود در مرتبۀ عالى شامل مرتبۀ پائين‌تر از خود نيز مى‌باشد، و هر موجود در مرتبۀ پائين در عين‌حال كه در درجه‌اى از هستى واقع شده مندك و منطوى در موجود بالاتر از خويش است. بنابراين هر مرتبه از مراتب بالاتر شامل مراتب پائين‌تر و محيط بر آنهاست؛ كما اينكه هر مرتبه از مراتب پائين‌تر محاط مراتب بالاتر و در درون آنها واقع شده است. اين نوع تفاوت در وجود را كه «تفاوت به شدت و ضعف» خوانده‌اند «تفاوت طولى» يا «تشكيك در باب هستى» مى‌نامند.

نوع ديگر از تفاوت در جهان هستى ديده مى‌شود كه آن را تفاوت ماهوى يا اختلاف عرضى خوانده‌اند؛ مانند اختلاف و تفاوتى