قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٢٩٠ - حصول المعلول عند حصول العلة واجب

پاسخ دوم

گروه ديگر از متكلمين مى‌گويند صفت اراده در حد ذات خود

مرجح است

و شخص مختار مى‌تواند با ارادۀ خويش چيزى را كه مى‌خواهد انتخاب و اختيار نمايد، بدون اينكه نيازمند مرجح خارجى بوده باشد. به عبارت ديگر بايد گفت اين گروه بر اين عقيده‌اند كه خاصيت ترجيح دادن يا انتخاب كردن، از لوازم ذاتى صفت اراده به‌شمار مى‌آيد؛ معنى اين سخن آن است كه صفت اراده هنگامى مى‌تواند ارادۀ انسان به‌شمار آيد كه چيزى را ترجيح دهد و انتخاب نمايد. به اين ترتيب بايد گفت خاصيت ترجيح دادن يا انتخاب نمودن، چون از لوازم ذاتى صفت اراده به‌شمار مى- آيد، به هيچ‌وجه نيازمند علت خارجى نمى‌باشد؛ زيرا اين مسئله در جاى خود بديهى به‌شمار مى‌آيد كه گفته‌اند: «الذاتى لا يعلل.»

به سخن ديگر در اين باب بايد گفت اين گروه معتقدند همان گونه كه خاصيت كشف و ادراك يا بيرون‌نمائى را از صفت علم نمى‌توان جدا ساخت خاصيت ترجيح دادن يا انتخاب كردن را نيز از صفت اراده نمى‌توان جدا ساخت. صفت علم هنگامى مى‌تواند علم به‌شمار آيد كه از امتياز نشان دادن جهان خارج و كشف واقعيت برخوردار بوده باشد. صفت اراده نيز هنگامى مى‌تواند ارادۀ انسان به‌شمار آيد كه از امتياز ترجيح دادن يا انتخاب كردن بطور آشكار برخوردار باشد. نتيجۀ اين طرز تفكر و اين نوع انديشه آن است كه شخص مختار، بدون اينكه مرجحات خارجى را در نظر بگيرد، راه و رسم خويش را انتخاب كرده و فعل خود را ترجيح مى‌دهد. عبارت امام فخر رازى در اين باب چنين است: «(و منهم من قال) كون الارادة صفة مرجحة صفة نفسية لها و الصفة النفسية لا تعلل كما لا يعلل كون العلم علما و القدرة قدرة.» ١

١ -المباحث المشرقية. ج ١. ص ٤٧٩.