قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٣٤٥ - العلم بالعلة يوجب العلم بالمعلول من غير عكس

١٢٨

العلم بالعلة يوجب العلم بالمعلول من غير عكس

آگاهى از علت، چيزى است كه هميشه موجب آگاهى از معلول مى‌گردد؛ ولى آگاهى از معلول، چيزى نيست كه آگاهى از علت را به دنبال خود داشته باشد. به عبارت ديگر گفته مى‌شود اگر كسى به وجود علت دست يابد و آن را ادراك كند، ناچار به وجود معلول دست يافته و آن را ادراك كرده است. دليل اين امر آن است كه معلول در واقع و نفس الأمر شأنى از شؤون علت به شمار مى‌آيد. رابطۀ واقعى معلول با علت از نوع رابطۀ ربط با استقلال است. در نظر بزرگان اهل تحقيق نسبت ميان علت و معلول، از نوع «حمل حقيقه و رقيقه» به شمار مى‌آيد. حمل حقيقه و رقيقه نوعى از اقسام حمل است كه بسيارى از بزرگان اهل انديشه به آن توجه نكرده‌اند؛ ولى در آثار صدر المتألهين و پيروانش به تفصيل مورد بررسى واقع شده است.

در باب «حمل حقيقه و رقيقه» گفته‌اند: رقيقه چيزى نيست جز حقيقۀ تنزل يافته؛ همان‌گونه كه حقيقه عبارت از رقيقه است بدون اين‌كه از مقام رفيع خود تنزل يافته باشد. كسانى كه رابطۀ ميان علت و معلول را از نوع نسبت و حمل حقيقه و رقيقه به شمار مى‌آورند ناچار به معنى و مفاد اين قاعده اعتراف مى‌كنند و در اعتبار و استحكام آن هيچ‌گونه ترديد روا نمى‌دارند. بررسى آثار