قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٢٠٨ - الحد لا يكتسب من البرهان

١١٠

الحد لا يكتسب من البرهان

معرف حقيقت يك شىء، كه در اصطلاح ارباب منطق حد خوانده مى‌شود، هرگز از طريق برهان به دست نمى‌آيد؛ زيرا حد نسبت به محدود خود همواره يك امر ذاتى به‌شمار مى‌آيد و چيزى كه نسبت به يك شىء ذاتى به‌شمار آيد هرگز نمى‌توان آن را به وسيلۀ برهان اثبات نمود. اين جمله بين اهل حكمت بديهى و معروف است كه گفته‌اند ذاتيات به هيچ‌وجه نيازمند برهان نيستند و يا «الذاتى لا يعلل» پوشيده نماند وقتى گفته مى‌شود كه ذاتيات به هيچ‌وجه نيازمند برهان نيستند، مقصود اين نيست كه در وجود خود نيازمند علت يا برهان نيستند، بلكه مقصود اين است كه يك امر ذاتى در ذاتى بودن خود، بى‌نياز از برهان است. به‌طور مثال گفته مى‌شود حيوانيت و ناطقيت نسبت به انسان امور ذاتى به‌شمار مى‌آيند؛ به اين ترتيب انسان در حيوان ناطق بودن به هيچ‌وجه نيازمند برهان نيست. ولى اين سخن هرگز بدان معنى نيست كه انسان در وجود خويشتن نيز نيازمند علت يا برهان نباشد زيرا جز ذات واجب الوجود، هر موجودى در اين جهان نيازمند علت است. انسان از جهت اين‌كه موجود است نيازمند علت است؛ ولى همين انسان از جهت اين‌كه انسان است نيازمند علت نيست. اين سخن در مورد همۀ انواع ماهيات صادق است زيرا هريك از ماهيات