قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ١٧٧ - حكما در اين باب چه مىگويند؟

كردن در مقدمات برهان هيچ‌گونه تأثيرى در پيدايش صورت ادراكى ندارد؛ الا اينكه عادت الله و سنت جاريۀ وى بر اين منوال است كه برخى افعال به دنبال برخى ديگر انجام گيرد؛ مثلا گفته مى‌شود آتش به هيچ‌وجه در جهان علت احراق يا سوزندگى نيست بلكه عادت الله و سنت جارى او بر اين منوال است كه صورت احراق يا حالت سوزندگى از سوى خداوند در شىء هنگامى حاصل مى‌شود كه آن شىء با وجود آتش تماس حاصل كند. به اين ترتيب مى‌توان گفت هيچ‌گونه رابطۀ على و معلولى بين اشياء جهان، اعم از اينكه به نحو توليد باشد يا به نحو اعداد از ديدگاه اشاعره، وجود ندارد. نتيجۀ اين سخن اين است كه پيدايش صورت ادراكى در لوح نفس ناطقه به هيچ‌وجه از طريق نظر كردن در مقدمات برهان نبوده است بلكه عادت الله بر اين‌جارى است كه به دنبال نظر كردن در مقدمات برهان، صورت ادراكى از سوى خداوند در لوح نفس حاصل مى‌گردد.

حكما در اين باب چه مى‌گويند؟

حكما در اين ميان راه اعتدال پيموده و طريق وسط را طى كرده‌اند. اين بزرگان هم از افراط معتزله بركنار مانده و هم از تفريط اشاعره دورى جسته‌اند. زيرا آنان مسئلۀ عليت و معلوليت بين اشياء جهان را به هيچ‌وجه انكار نكرده و ارادۀ خداوند را هرگز گزاف ندانسته‌اند. بنابراين از آنچه اشاعره به آن مبتلا گشته‌اند احتراز كرده‌اند. از سوى ديگر مسئلۀ عليت را در اين جهان مادى و از جمله در عالم نفس ناطقه و افعال آن به نحو توليد نپذيرفته‌اند؛ بلكه عليت نفس ناطقه را در مورد افعالش به نحو اعداد مورد تأكيد قرار داده‌اند. معنى عليت اعدادى در باب نفس ناطقه به اين ترتيب است كه گفته مى‌شود نظر كردن در مقدمات برهان اگرچه نسبت به پيدايش صورت ادراكى طبعا به‌شمار مى‌آيد ولى اين عليت هرگز به نحو توليد نيست. بلكه نحوۀ تأثير آن فقط اعدادى است. معنى اين سخن اين است كه نظر كردن