قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ١٢٦ - الانقلاب لا يكون دفعيا

١٠٥

الانقلاب لا يكون دفعيا

تغيير و دگرگونى از جمله امورى به‌شمار مى‌آيد كه هيچ‌كس نمى‌تواند هستى آن را در جهان مورد انكار قرار دهد. دگرگونى چيزى است كه بدون ترديد از لوازم وجود حركت به‌شمار مى‌آيد. در مورد تعريف حركت و تعيين ماهيت آن سخن بسيار گفته شده است. برخى از حكما حركت را تنها يك مقولۀ عرضى به‌شمار آورده‌اند و در مقابل، بسيارى از حكماى اهل تحقيق به اين نتيجه رسيده‌اند كه حركت نحوه‌اى از وجود و گونه‌اى از هستى است كه اشياء مى‌توانند به وسيلۀ آن از مرحلۀ قوه به مقام فعليت خويش درآيند. در ميان فلاسفۀ باستان كسانى بوده‌اند كه كوشش كرده‌اند با القاء چند شبهه، وجود حركت را مورد ترديد قرار دهند. ولى، همان‌گونه كه ذكر شد، اصل تغيير يا دگرگونى كه از لوازم حركت به‌شمار مى‌آيد به هيچ‌وجه قابل انكار نمى‌باشد. اصل تغيير يا تدريج از جمله امورى است كه با كمك و اعانت حواس مى‌توان آن را از معانى بديهى به‌شمار آورد.

بسيارى از حكماى پيش از صدر المتألهين، اصل تغيير و دگرگونى را تنها در مورد عوارض يك شىء صادق مى‌دانستند؛ ولى با كشف و ابداع اصل حركت در جوهر اين مسئله به اثبات رسيد كه همۀ اشياء مادى هم در جوهر و ذات خويش دگرگون