قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٢٢٣ - الحد لا يكتسب بالقسمة

١١٣

الحد لا يكتسب بالقسمة

حد يك شىء را نمى‌توان از طريق تقسيم آن به اقسام مختلف به‌دست نمود. در گذشته يادآور شديم كه حد يك شىء، كه نشان دهندۀ ذات و حقيقت آن باشد، هرگز از طريق برهان و استقراء و همچنين از طريق تعريف ضد آن به‌دست نمى‌آيد. برخى از ارباب انديشه براى دست يافتن به حد تام و تعريف ذاتى اشياء طريق ديگرى ارائه كرده‌اند كه با آنچه در گذشته ذكر شد متفاوت است و بايد آن را طريقۀ چهارم به‌شمار آورد.

آن طريق به اين ترتيب است كه يك شىء را در ابتدا به اقسام مختلف تقسيم كرده، سپس هريك از اقسام را مورد بررسى قرار داده و با شىء موردنظر مقايسه مى‌كنند، هر قسم، كه با شىء موردنظر مطابقت نكند از دايرۀ اقسام بيرون مى‌ماند. اين كار به همين ترتيب ادامه مى‌يابد تا جائى كه يكى از اقسام با شىء موردنظر معادل و مطابق گردد. در آنجاست كه تعريف شىء به‌دست مى‌آيد. اين طريقه را «طريق تقسيم» مى‌نامند و برخى از ارباب انديشه نيز آن را پسنديده‌اند.

به‌طور مثال در مقام تعريف انسان گفته مى‌شود انسان، يا حيوان ناطق است، يا حيوان غير ناطق؛ بررسى دقيق نشان مى‌دهد كه انسان حيوان غيرناطق نيست. نتيجه اينكه انسان حيوان ناطق