قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٢٩٦ - حكما در مقابل متكلمين

فلا. . .» ٥

پاسخ سوم متكلمين نيز از نظر حكما بدون اشكال و انتقاد باقى نمانده است؛ زيرا سخن متكلمين بر اين اصل استوار است كه آنچه را خداوند به تحقق آن در آينده عالم است اراده و اختيار مى‌نمايد؛ و آنچه را مى‌داند كه هرگز تحقق پيدا نمى‌كند مورد تعلق اراده و اختيار خويش قرار نمى‌دهد.

ايراد و اشكال حكما بر اين سخن به اين ترتيب مطرح مى‌شود كه مى‌گويند علم خداوند به تحقق يك شىء در وقت معين تابع اين حقيقت است كه آن شىء در همان وقت معين تحقق يابد. از سوى ديگر تحقق يك شىء در وقت معين تابع اين است كه خداوند تحقق آن شىء را در همان وقت معين اراده كرده باشد. اكنون اگر ارادۀ خداوند نسبت به تحقق يك شىء در وقت معين تابع علم وى به تحقق آن شىء در همان وقت باشد، مستلزم يك دور محال خواهد بود؛ زيرا مطابق آنچه متكلمين در اينجا گفته‌اند، علم خداوند به تحقق يك شىء در وقت معين، وابسته به اين است كه آن شىء، مورد تعلق ارادۀ او واقع شده باشد. تعلق ارادۀ خداوند به تحقق يك شىء در وقت معين نيز، وابسته است به اينكه آن شىء معلوم خداوند بوده باشد. عين عبارت امام فخر رازى در اين باب چنين است: «(و اما قوله ثالثا) انه تعالى يريد ما يعلم انه سيقع (فنقول) علمه تعالى بوقوعه فى وقت كذا يتبع لكون ذلك الشىء متعين الوقوع فى ذلك الوقت المعين و تعين وقوعه فى ذلك الوقت يتبع بقصده الى ايقاعه فى ذلك الوقت فلو كان قصده الى ايقاعه فى ذلك الوقت تبعا لعلمه بحصوله فى ذلك الوقت لزم الدور.» ٦

پوشيده نماند كه مسئلۀ علم و ارادۀ خداوند، از جمله مسائل بسيار اساسى در حكمت الهى است كه در جاى خود بايد به تفصيل مورد بحث و گفتگو قرار گيرد. حكما در باب علم خداوند و چگونگى آن سخن بسيار گفته‌اند. مجموع عقايد و آراء آنان به يازده قول بالغ مى‌گردد. همان‌گونه كه در عبارت امام فخر رازى

٥ -همان كتاب. ص ٤٨٠.

٦ -همان كتاب. ص ٤٨١.