قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٢٣٤ - الحد يقتنص بالتركيب

مى‌تواند به اعتبار و صحت يك تعريف كامل يا حد تام خدشه وارد سازد. به همين جهت است كه شيخ الرئيس، ابو على سينا، نسبت به آوردن همۀ اجناس و فصول در يك تعريف كامل، اصرار و تأكيد مى‌نمايد. وى معتقد است همۀ اجناس و فصول ذاتى بايد در يك تعريف كامل ذكر شوند اگرچه تعداد آنها به عدد هزار بالغ گردد. عين عبارت ابن سينا در اين باب چنين است: «. . . ثم يؤتى بعده بجميع- الفصول الذاتية و ان كانت الفا و كان بواحد منها كفاية فى- التمييز فانك اذا تركت بعض الفصول فقد تركت بعض الذات و الحد عنوان للذات و بيان له فيجب ان يقوم الحد فى النفس صورة معقولة مساوية للصورة الموجودة بتمامها فحينئذ يعرض ان يتميز ايضا المحدود. . .» ١

عقيدۀ ابن سينا در باب تعريف بر اين اصل استوار است كه به هيچ‌وجه نبايد به ايجاز و اختصار پرداخت و اگر چيزى تمام حقيقت يك شىء را نشان ندهد نبايد آن را حد تام به‌شمار آورد؛ اگرچه موجب تعيين و تشخيص آن شىء نسبت به ساير موجودات گردد. زيرا مقصود و مراد از حد كامل تنها تعيين و تشخيص يك شىء از ساير موجودات نيست؛ بلكه مراد از يك حد كامل، نشان دادن تمام حقيقت يك شىء است. بسيار روشن و بديهى است كه اگر تمام حقيقت يك شىء معلوم شود ناچار تعين و تشخص آن نسبت به ساير موجودات نيز حاصل شده است. به اين ترتيب مى- توان گفت امتياز و تشخيص يك شىء از ساير موجودات، در باب حد كامل يك نتيجۀ فرعى است كه از طريق شناخت حقيقت يك شىء حاصل مى‌گردد؛ مگر اينكه گفته شود در برخى موارد آنچه مطلوب است چيزى جز مجرد امتياز يك شىء و تشخيص آن از ساير موجودات نمى‌باشد. در اين صورت آوردن همۀ اجناس و فصول در يك تعريف لازم نيست؛ بلكه هرچيزى كه بتواند يك شىء را از ساير موجودات ممتاز و مشخص نمايد، براى اين منظور كافى خواهد بود. بطور مثال صفت ضاحك كه نسبت به انسان چيزى جز يك عرض نمى‌باشد، مى‌تواند براى اين منظور بكار

١ -النجاة. (چاپ مصر) . [بخش منطق]. ص ٧٩.