قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٣٦٠ - آيا فاعل به وسيلۀ فعل خويش استكمال مىيابد؟

آيا فاعل به وسيلۀ فعل خويش استكمال مى‌يابد؟

همان‌گونه كه در عبارت امام فخر رازى مشاهده مى‌شود، فاعل مختار، كه فعل خود را همواره براساس علم و اختيار انجام مى‌دهد، چيزى را جستجو مى‌كند كه بدون انجام فعل، آن را فاقد است. به عبارت ديگر گفته مى‌شود انگيزۀ يك فاعل چيزى جز استكمال به وسيلۀ فعل خويش نيست. در اينجا اين پرسش پيش مى‌آيد كه آيا خداوند متعال، كه همواره فعل خويش را از روى علم و اختيار انجام مى‌دهد، چگونه به وسيلۀ فعل خويش استكمال مى‌يابد؟ آيا استكمال خداوند و برترى جستن به وسيلۀ فعل خويش به معنى نقص و نارسائى در ذات وى نيست؟

در مقام پاسخ به اين پرسش برخى متكلمين گفته‌اند غرض خداوند متعال در انجام فعل به هيچ‌وجه استكمال يا برتر شدن خويش نيست؛ بلكه غرض خداوند متعال از انجام فعل خويش كامل كردن ساير موجودات است. مقتضاى صفت جود و بخشش نيز همين است كه يك فاعل هميشه در جهت تكميل كردن ساير موجودات عمل كند و به آنها سود رساند.

اگر كسى معنى غرض و غايت را به دقت مورد بررسى قرار دهد بآسانى مى‌يابد كه اين پاسخ به هيچ‌وجه مشكل را حل نكرده و سپس نخست همچنان به قوت خود باقى مانده است؛ زيرا اگر غرض فاعل در فعل خويش استكمال غير و رساندن سود به ديگران است، آيا غرض فاعل از تكميل كردن غير و رساندن سود به ديگران چيست؟

مرحوم حكيم هيدجى اين مسئله را به صورت يك بيت مطرح كرده و مى‌گويد:

غرض گر به غير است ايصال خير

چه حاجت ز ايصال خيرش به غير؟

به عبارت ديگر، اگر استكمال و عدم استكمال غير در نظر فاعل يكسان باشد، ناچار بايد گفت هيچ‌گونه انگيزه‌اى جهت انجام فعل در فاعل وجود ندارد؛ ولى اگر استكمال و عدم استكمال غير در