قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٣٠٦ - الشىء القائم بذاته المدرك لذاته لا يعلم ذاته بمثال لذاته فى ذاته

١٢٢

الشىء القائم بذاته المدرك لذاته

لا يعلم ذاته بمثال لذاته فى ذاته

نفس خودآگاه انسان نسبت به ذات خويش هرگز از طريق مثال خودآگاه نمى‌گردد. به مقتضاى اين قاعده نفس ناطقه به هيچ‌وجه از طريق علم حصولى نسبت به ذات خويش عالم نمى‌شود. خودآگاهى براى نفس، تنها از راه علم حضورى صورت تحقق مى‌پذيرد؛ معنى اين سخن آن است كه نفس آدمى نسبت به ذات خويش همواره آگاه است، اين آگاهى از نوع علم حصولى و صورت ذهنى به‌شمار نمى‌آيد. به اين ترتيب مى‌توان گفت علم به خود، كه آن را خودآگاهى خوانده‌اند، با علم به ساير اشياء تفاوت اساسى دارد.

تفاوت ميان خودآگاهى و علم به ساير اشياء در اين است كه علم به اشياء از راه ادراك صورتهاى ذهنى تحقق مى‌يابد، ولى خودآگاهى به هيچ‌وجه نيازمند صورت‌هاى ذهنى نيست.

حكيم بزرگ اشراقى، شهاب الدين سهروردى، يك فصل از كتاب ارزشمند «حكمة الاشراق» را به بحث از اين قاعده اختصاص داده است. او بر اين عقيده است كه علم به نفس خويش يا خود- آگاهى از طريق صورت ذهنى امكان‌پذير نيست. سهروردى براى اثبات اين قاعده سه برهان اقامه كرده است كه براهين سه‌گانه او را به ترتيب زير مى‌توان خلاصه و تقرير كرد: