قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ١٧ - پاسخ

يا جهل، نسبت به اشياء هرگز موجب تفاوت در ماهيات آنها نخواهد شد.

اكنون اگر اين سخن درست باشد كه علم به نسبت در برخى موارد مى‌تواند جزء ماهيت شىء قرار گيرد بايد گفت مسألۀ وصف خود از اين‌گونه موارد است و به اين ترتيب چون علم به نسبت در باب وصف جزء ماهيت و در باب خبر خارج از ماهيت قرار گرفته است، تفاوت ماهوى بين وصف و خبر را به معلوم بودن نسبت يا معلوم نبودن آن مربوط دانسته‌اند. يكى از محققين به اين مسأله توجه كرده و در حواشى پرپيچ‌وخم كتاب «مطول» محقق تفتازانى سخن خود را به اين صورت تقرير نموده است «. . . حاصله ان العلم بالنسبة امر داخل فى ماهية النسبة التقييدية بحسب الوضع خارج عن الخبرية، فعدم احتمالها ليس لاعتبار امر خارج عن ماهياتها الوصفية بخلاف الاخبار البديهية فان النسبة التقييدية من حيث هى هى اى من حيث مفهوماتها الوصفية و ماهيتها لا تحتملها و الخبرية من حيث هى هى تحتملها لخروج المانع المذكور اعنى المعلومية عن ماهياتها بحسب الوضع.» ٤

با توجه به آنچه در اينجا ذكر شد اين مسأله نيز به روشنى معلوم مى‌شود كه احتمال صدق و كذب در باب تعريف خبر يك امر ذاتى است بطورى كه عالم بودن به صدق قضيه از راههاى گونه‌گون مانند شنيدن خبر از معصوم (ع) يا همراه بودن آن به هر نوع از قرائن صدق ديگر، منافات با ذاتى بودن احتمال صدق و كذب ندارد؛ همان‌گونه كه عالم بودن به كذب قضيه نيز، به طرق مختلف، منافى ذاتى بودن احتمال صدق و كذب در اين باب نخواهد بود؛ زيرا همان‌گونه كه يادآور شديم علم به نسبت در باب خبر داخل ماهيت آن نيست بلكه همواره خارج از ماهيت و عارض بر آن است. حاج ملا هادى سبزوارى اين مطلب را ضمن يك بيت در منظومه‌اش به اين صورت آورده است:

٤ -همان كتاب، ص ٤٠.