قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٣٧١ - الفاعل للحركة القسرية طبيعة الجسم المقسور

١٣٢

الفاعل للحركة القسرية طبيعة الجسم المقسور

آنچه مى‌تواند نسبت به يك حركت قسرى فاعل بشمار آيد، چيزى جز طبيعت مقسور نيست. حكما حركت را به انواع گونه‌گون تقسيم كرده و حركت قسرى را يكى از اقسام آن به‌شمار آورده‌اند. حركت قسرى در موردى مى‌تواند صادق باشد كه يك جسم تحت تأثير نيروى بيگانه و برخلاف مقتضاى طبيعت اصلى خود به سوئى رانده شود؛ مثلا يك درخت برحسب رشد طبيعى خود معمولا به سوى بالا در حال تكامل است. اكنون اگر در اثر وزيدن بادهاى مخالف، يك درخت گاهى از شمال به سوى جنوب و گاهى از جنوب به سوى شمال متحرك گردد، ناچار بايد گفت حركت آن به سوى شمال يا جنوب يك حركت قسرى به‌شمار مى‌آيد.

قدما براى اثبات حركت قسرى معمولا به ذكر يك مثال متوسل شده و آن را در آثار خويش آورده و گفته‌اند هرگاه يك جسم را با يك نيروى قاهر و قاسر به سوى بالا پرتاب كنيم، مادام كه آن جسم تحت تأثير نيروى قاسر قرار گرفته باشد حركت خود را به سوى بالا ادامه مى‌دهد؛ ولى به مجرد اينكه از زير سيطرۀ نيروى قاسر بيرون رفت حركت قسرى و صعودى آن پايان يافته و به زمين بازمى‌گردد. مقصود قدما از ذكر اين مثال اين بوده است كه به علت مركز بودن زمين، همۀ اجسام برحسب طبيعت اصلى خود ميل به