قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٣٦ - قضاياى پنجگانه در صناعت قياس

٤-جدل

٥-شعر

بنابراين برهان، از قضاياى علميه و يقينيه تشكيل مى‌شود. ساير صناعات نيز به ترتيب؛ خطابه از قضاياى ظنيه؛ سفسطه از وهميه؛ جدل از تسليميه؛ و شعر از تخيليه تشكيل مى‌گردند.

اين تقسيم‌بندى در قضيه مورد اتفاق همۀ كسانى است كه با منطق آشنائى كامل دارند. شيخ الرئيس، ابو على سينا، نيز اين تقسيم‌بندى را در آثار خويش آورده است. ولى با اين همه جاى يك سؤال باقى مى‌ماند و آن عبارت از اين است كه چرا اين تقسيم‌بندى به باب قضايا اختصاص يافته و در باب تصورات جارى نمى‌گردد؟ در مقام پاسخ به اين سؤال بايد گفت تقسيم قضيه به اقسام پنجگانه يك تقسيم طبيعى است؛ يعنى اگر هر قضيه در حد ذات خود مورد مطالعه قرار گيرد، و از هرگونه نسبت يا غير آن صرف‌نظر گردد، به‌طور طبيعى اقسام پنجگانه مزبور را مى‌پذيرد. به عبارت ديگر گفته مى‌شود اگر مادۀ يك قضيه خطابى و ظنى است به يك قياس برهانى تبديل نمى‌شود؛ و اگر محتواى يك قضيه علمى و قطعى است هرگز به يك قياس شعرى يا سفسطى مبدل نمى‌گردد. به همين جهت است كه اقسام پنجگانۀ صناعات را نسبت به يكديگر متباين دانسته‌اند. ولى در باب تصورات، تقسيم بطور طبيعى انجام نمى‌گيرد به اين ترتيب كه گفته مى‌شود تصور يا ذاتى است يا عرضى، ذاتى يا جنس است يا فصل، اين تقسيم‌بندى اگرچه در باب تصورات انجام گرفته است، ولى بايد گفت اين يك تقسيم‌بندى عرضى است؛ زيرا يك تصور ذاتى هنگامى كه به غير خود منسوب گردد عرضى خواهد بود. بدين‌جهت است كه اقسام در باب تصورات، يك سلسله معانى عرضى به‌شمار مى‌آيند كه از طريق نسبت‌هاى گونه‌گون حاصل شده‌اند، به‌گونه‌اى كه اگر پاى نسبت در ميان نباشد معنى اقسام از بين خواهد رفت. اين مسئله در يكى از حواشى كتاب «اللئالى المنتظمه» به صورت زير مطرح شده است: «انما قسم الشيخ التصديق الى اقسامه و لم يقسم التصور، لان انقسام التصديق اليها انقسام طبيعى ليس بالقياس الى شىء و لذلك