قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٢٣٣ - الحد يقتنص بالتركيب

١١٤

الحد يقتنص بالتركيب

براساس آنچه در باب قواعد گذشته ذكر شد به روشنى معلوم شد حد يك شىء هرگز از طريق برهان يا استقراء بدست نمى‌آيد: همان‌گونه كه از راه تقسيم يا تعريف آن به ضد نيز نمى‌توان آن را به‌دست آورد. اكنون در اينجا اين پرسش پيش مى‌آيد كه اگر راههاى ذكر شده براى تحصيل اين مقصود كافى نيست چگونه و از چه طريق مى‌توان حد يك شىء را به‌دست آورد؟

در مقام پاسخ به اين پرسش طريقه‌اى پيشنهاد شده كه آن را طريق تركيب مى‌خوانند. طريق تركيب به اين ترتيب است كه هريك از اشخاص و جزئيات شىء موردنظر در آغاز مورد بررسى قرار گيرد تا معلوم شود از چه مقوله است و تحت عنوان كداميك از اجناس عاليه واقع مى‌شود. پس از آنكه جنس عالى يا جنس- الاجناس آن به دست آمد، ساير اجناس و فصول قريب و بعيد آن نيز معلوم خواهد شد و در اين صورت، حد ذاتى آن نيز معلوم خواهد شد؛ زيرا حد ذاتى يك شىء چيزى جز سلسلۀ اجناس و فصول قريب و بعيد آن نمى‌باشد. اجناس و فصول قريب و بعيد، از نظر منطقى سلسلۀ به‌هم‌پيوسته‌اى را تشكيل مى‌دهند كه ذات و ماهيت يك شىء در آن ترسيم مى‌شود و به اين ترتيب مى‌توان گفت فقدان هريك از اجناس و فصول در اين سلسلۀ به‌هم‌پيوسته،