قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٣٤ - قضاياى پنجگانه در صناعت قياس

ديگر شده است؛ در اينجا نيز وقتى معنى زمان در نظر گرفته نشود با معنى هليات مركبه مطابق مى‌گردد. حاج ملا هادى سبزوارى اين مطلب را در يك بيت به رشتۀ نظم كشيده و مى‌گويد:

«كذا الثنائى و الثلاثى مطلبا هل بسيط و هل قدركبا» ١٧

قضاياى پنجگانه در صناعت قياس

قضيه در منطق، از نقطه نظر صناعت قياس به پنج قسم تقسيم شده كه به ترتيب عبارتند از:

١-قضيۀ علميه يا يقينيه، اعم از اينكه بديهى باشد يا نظرى، مانند اينكه گفته شود «سه زاويه مثلث مساوى است با دو قائمه» و قضيۀ «خدا موجود است» .

٢-قضيۀ ظنيه مانند اينكه گفته شود «فلانى از ما دورى مى‌جويد پس او دشمن ما به‌شمار مى‌آيد» ؛ يا «فلان شخص شب هنگام در محله پرسه مى‌زند پس او دزد است.»

٣-قضيه و هميه مانند اينكه گفته شود «دست خدا بالاتر از همۀ دست‌هاست و هستى او پيش از همۀ هستى‌هاست» . اگر كسانى در باب اين‌گونه قضايا از مفهوم بالاتر، بالاتر مكانى؛ و از مفهوم پيش از همه، پيش‌تر بودن زمانى را ادراك نمايند؛ ناچار بايد اين قضايا را از اقسام قضاياى وهميه بشمار آورد؛ زيرا اين‌گونه معانى از وهم بشرى ناشى مى‌شود و در عقل جايگاهى ندارد.

٤-قضيۀ تسليميه و آن عبارت است از قضيه‌اى كه هنگام گفتگو چون از طرف مخاطب پذيرفته شده است حكمى ديگر به آن ضميمه گردد و از مجموع آنها نتيجه‌اى حاصل شود. در اين صورت نتيجۀ حاصل شده ناچار از طرف مخاطب پذيرفته خواهد شد؛ اعم از اينكه در واقع درست باشد و گوينده هم آن را پذيرفته باشد و يا اينكه در واقع درست نباشد و گوينده هم آن را نپذيرفته باشد. در قرآن مجيد از قول حضرت ابراهيم عليه السلام نقل شده

١٧ -شرح منظومه (بخش منطق) ص ١٤.