قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٤٠٨ - المتضايفان متكافئان قوة و فعلا

١٣٩

المتضايفان متكافئان قوة و فعلا

دو موجود هرگاه نسبت به يكديگر متضايف باشند ناچار در قوه و فعل نيز عديل و همانند يكديگر به‌شمار مى‌آيند. اين قاعده يكى از قواعد مسلم عقلى است كه در موارد بسيار منشأ حكم واقع شده و تعدادى از مسائل فلسفى بر آن مبتنى گشته است. دو موجود متضايف نه تنها در قوه و فعل عديل و همانند يكديگر به‌شمار مى‌آيند، بلكه در هستى و نيستى نيز عديل و همانند يكديگرند. اگر يكى از دو شىء، كه نسبت به يكديگر متضايف مى‌باشند، موجود فرض شود ناچار بايد شىء ديگر نيز موجود فرض شود؛ همان‌گونه كه اگر يكى از آنها معدوم فرض شود، ناچار بايد شىء دوم نيز معدوم فرض شود؛ مسألۀ قوه و فعل نيز در باب تضايف به همين منوال است.

براى اين‌كه معنى اين قاعده و كاربرد آن در مورد ساير مسائل فلسفى روشن شود لازم است معنى تقابل تضايف را در اينجا مورد بحث و بررسى قرار دهيم. جاى هيچ‌گونه ترديد نيست كه هرگونه غيريت و تقابل، اعم از اين‌كه ذاتى باشد يا عرضى، از عوارض كثرت به‌شمار مى‌آيد. غيريت يا دوگانگى در نظر حكما به دو قسم ذاتى و غيرذاتى تقسيم شده است.

غيريت يا دوگانگى ذاتى در مواردى صادق است كه ميان دو