قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٣٩٨ - كينونة كل شىء انما يكون بحسب المحل

١٣٧

كينونة كل شىء انما يكون بحسب المحل

وجود هرچيز را مى‌توان برحسب محل و مرتبۀ آن مورد سنجش و ارزيابى قرار داد؛ يعنى نحوۀ وجود و نوع هستى هريك از اشياء برحسب محل و مرتبۀ آن معين مى‌گردد. نقش محل و مرتبۀ يك شىء، در تعيين نحوۀ وجود و نوع هستى آن يك نقش اصلى و اساسى به‌شمار مى‌آيد. اين قاعده را شيخ صدر الدين قونوى در كتاب «نصوص» مطرح ساخته است. مقصود شيخ از طرح اين قاعده چيزى جز اين نيست كه اعيان ثابته را مطابق آنچه عرفا در آثار خويش آورده‌اند، تشريح و تبيين نمايد.

مسألۀ اعيان ثابته يكى از مسائل پيچيده و پرماجرا در تاريخ تفكر و عرفان اسلامى به‌شمار مى‌آيد. اين مسئله با مسئلۀ حيرت‌زا و شگفتى آفرين قضا و قدر هم‌دوش و هم‌عنان است. برخى از اهل تحقيق سر قضا و رمز قدر را در اعيان ثابته دانسته‌اند. اعيان ثابته در نظر صوفيه ملاك علم ازلى حق تبارك و تعالى به همۀ موجودات شناخته شده است. رابطۀ ميان حق و خلق نيز با اين مسئله مورد بررسى واقع شده است. در نظر حكماى الهى هريك از ماهيات داراى مراتبى از هستى است كه به نحو ترتب و در طول يكديگر واقع شده‌اند؛ يعنى هر موجود داراى درجات و اطوار مختلف از هستى است كه برخى مقدم و در رتبۀ علت، و برخى