قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٢٤٠ - الحد و البرهان متشاركان

١١٥

الحد و البرهان متشاركان

شيخ الرئيس، ابو على سينا، يك فصل از كتاب «نجات» را به بحث از اين قاعده اختصاص داده و در آنجا كوشيده است تا مشترك بودن حد تام و تعريف حقيقى يك شئ را با برهان آشكار سازد. براى اينكه معنى اين قاعده به روشنى معلوم گردد بايد يك مسئله را در اينجا به دقت مورد بررسى قرار داد. آن مسئله عبارت است از اينكه آيا حد تام با برهان در چه چيز با يكديگر مشترك‌اند؟

در مقام پاسخ به اين پرسش آنچه مى‌توان از عبارت ابن سينا استفاده كرد اين است كه حد تام با برهان در دو چيز با يكديگر مشترك‌اند. آن دو چيز به ترتيب عبارتند از:

١-حد و برهان پيوسته بعد از هستى يك شئ به منصۀ ظهور مى‌رسند زيرا، همانگونه كه گذشت، ما (ى) حقيقيه و لم ثبوتى يا اثباتى همواره پس از مرحلۀ هل بسيطه تحقق مى‌يابند.

٢-پاسخ پرسش از علت، در صورتى كه آن پاسخ حقيقى باشد، با پاسخ پرسش از حقيقت شئ مشترك است زيرا علت ذاتى يك شئ همواره مقوم ذاتى آن به‌شمار مى‌آيد.

نتيجه‌اى كه از اين دو مقدمه به دست مى‌آيد اين است كه حد و برهان در حدود و اجزاء خود با يكديگر مشترك‌اند، زيرا آنچه در حد حقيقى يك شئ واقع مى‌شود، در حد وسط برهان همان