قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٢٣٥ - گامهاى منطقى انديشه يا مطالب علمى در اصطلاح منطق

گرفته شود. ولى اين‌گونه تعريف را هرگز نبايد به جاى يك حد تام بكار برد زيرا به هيچ‌وجه نشان‌دهندۀ حقيقت يك شىء نمى- باشد. كسانى كه فايدۀ حد و تعريف را فقط در ممتاز و مشخص كردن يك شىء از ساير موجودات به‌شمار مى‌آورند به هيچ‌وجه آوردن همۀ اجناس و فصول ذاتى را در تعريف يك شىء لازم نمى‌دانند. به همين جهت است كه اين جماعت در مقام تعريف اشياء، به هر لفظى كه در برآوردن اين مقصود كافى باشد اكتفا مى‌نمايند. در بيشتر اوقات نيز شرح الاسم يا تعريف لفظى را به جاى يك حد كامل بكار مى‌برند؛ ولى از نظر بزرگان انديشه فايدۀ يك تعريف به هيچ‌وجه در ممتاز و مشخص كردن يك شىء خلاصه و منحصر نمى‌گردد زيرا همانگونه كه گذشت تعريف يك شىء بايد نشان‌دهندۀ چهرۀ واقعى و ذاتى آن باشد. حاج ملا هادى سبزوارى در اين باره مى‌گويد:

ان الحدود حسب الوجود و الحصر فى التمييز من ردود ٢

لازم به يادآورى است كه پيش از اثبات وجود يك شىء هر گونه تعريف كه براى آن ذكر شود چيزى جز شرح الاسم نيست، زيرا مرحلۀ حد تام كه آن را «مفاد ما (ى) حقيقيه» مى‌خوانند هميشه بعد از مرحلۀ وجود است كه آن را «مفاد هل بسيطه» مى- نامند. شكى نيست كه پيش از دو مرحلۀ «هل بسيطه» و «ما (ى) حقيقيه» كه همواره از وجود و ماهيت حكايت مى‌كنند، مرحلۀ ما (ى) شارحه قرار دارد كه از نخستين توجه انسان به يك شىء حكايت مى‌كند؛ به همين جهت است كه حكماى اسلامى آن را «پاسخ پرسش نخستين» نام نهاده‌اند.

گام‌هاى منطقى انديشه يا مطالب علمى در اصطلاح منطق

اگر بخواهيم مراحل تفكر و سير انديشۀ انسان را در باب ادراك يك شىء، براساس موازين منطقى مورد بررسى قرار دهيم بايد بگوئيم انديشۀ انسان در مورد ادراك يك شىء، از آغاز تا

٢ -شرح منظومه [بخش منطق](چاپ ناصرى) . ص ٤٣.