قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٣٣٤ - العدم لا يتعدد عند العقل الا بتعدد الملكات

١٢٦

العدم لا يتعدد عند العقل الا بتعدد الملكات

نيستى در نظر عقل چيزى نيست كه بتوان آن را متعدد به- شمار آورد. پيش از هستى و پس از هستى چيزى نيست كه بتوان آن را واحد يا متعدد ناميد؛ نيستى را نه ماهيت است نه ذات. دربارۀ نيستى چيزى بيش از اين نمى‌توان گفت كه رفع هستى است.

برخى از متكلمين بر اين عقيده‌اند كه نيستى‌ها از يكديگر جدا و متمايزند. در نظر اين گروه برخى از اقسام نيستى به صفت علت و برخى از اقسام آن به صفت معلول نيز متصف مى‌گردند. گروهى ديگر از متكلمين، و بسيارى از حكما، بر اين عقيده‌اند كه در نيستى هيچ‌گونه جدائى و تمايز نيست. اتصاف نيستى به صفت عليت و معلوليت نيز امرى نامعقول به‌شمار مى‌آيد. اين سخن كه در نيستى، از آن جهت كه نيستى است، هيچ‌گونه امتياز و تعدد نيست سخنى بسيار معقول و استوار است.

سخن گروه نخست را نيز از يك جهت مى‌توان قابل توجيه به‌شمار آورد و آن به اين ترتيب است كه گفته شود امتياز و جدائى در نيستى‌ها، به تبع امتياز و جدائى در هستى‌هاست. به عبارت ديگر مى‌توان گفت تعدد نيستى‌ها از تعدد هستى‌ها پيدا مى‌شود؛ به همين جهت است كه امتياز و جدائى در نيستى‌ها تنها در مورد