قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ١٤٥ - لوازم عقلى قاعده

اگر در باب تقدم علت فاعلى زمان و حركت، اين‌گونه تصور شود و چنين انديشه‌اى مطرح گردد، ناچار بايد گفت علت فاعلى زمان و حركت نيز محكوم به جميع احكام سلسلۀ به‌هم پيوستۀ زمان و حركت است؛ درحالى‌كه، در آغاز اين مبحث يادآور شديم، علت فاعلى نسبت به معلول خويش هيچ‌گونه وابستگى، چه در ذات و چه در وجود، ندارد. بنابراين بايد گفت علت فاعلى زمان و حركت از رديف به‌هم پيوستۀ زمان و حركت اگرچه بيرون است ولى از نظر هستى بر همۀ آن سلسله احاطه و سيطرۀ وجودى دارد و نسبت آن با جميع اجزاء سلسله يكسان است.

نتيجۀ اين سخن اين است كه فاعل زمان و حركت، خود يك موجود زمانى نيست و آنچه تاريخ را هستى مى‌بخشد خود از نوع تاريخ نيست و هرگز محكوم به احكام گذراى آن واقع نمى‌گردد. گذرا بودن، صفت ذاتى تاريخ است كه همواره در اين باب نقش تعيين‌كننده را به عهده دارد؛ درحالى‌كه چنانكه در دعا آمده «يا دائم الفضل على البرية.» ، جاودانگى از اسماء حسناى خداوند است.

ب-مجموع عالم، از آن جهت كه مجموع عالم است، نمى‌تواند در ظرف زمان واقع شود. معنى اين سخن اين است كه مجموعۀ جهان يك مجموعۀ زمان‌دار نيست؛ به‌طورى كه اگر كسى مجموعۀ جهان را يك مجموعۀ زمان‌دار فرض كند خود را در دام يك تناقض آشكار گرفتار خواهد كرد. زيرا وقتى جهان به عنوان يك مجموعه در نظر گرفته مى‌شود، هرگونه زمان و زمان‌دار نيز جزء اين مجموعه به‌شمار مى‌آيد. در اين صورت هيچ‌گونه موجودى، اگرچه نفس زمان باشد، بيرون از اين مجموعه باقى نمى‌ماند تا بتواند ظرف زمانى براى اين مجموعه واقع شود. بنابراين اگر كسى بگويد زمان، كه خود جزء لا ينفك مجموعۀ جهان است، ظرف پهناور و بستر گسترده‌اى است كه مجموعۀ جهان در آن قرار گرفته است با اين تناقض روبرو خواهد شد كه از مفهوم مجموع، عدم آن را اراده كرده است.

اين سخن را در مورد مسئلۀ مكان نسبت به مجموعۀ جهان نيز