قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٦٣ - يادآورى يك نكته

بديهى است. ناگفته نماند كه برخى احكام اگرچه در حد ذات خود بديهى‌اند ولى به يك نوع توجه و يادآورى نيازمندند؛ به‌طور مثال در همين مورد، اگر معنى زوجيت و عدد چهار براى هر شخص-اگرچه كودك خردسال باشد-توضيح داده شود هرگز در اين معنى ترديد نخواهد كرد كه زوجيت براى عدد چهار ضرورى است؛ همان‌گونه كه در امتناع فرد بودن براى عدد چهار ترديد بخود راه نخواهد داد؛ و بر همين قياس است معنى امكان نسبت به شىء ممكن. حاج ملا هادى سبزوارى اين مطلب را در يكى از تعليقات خود به اين صورت بيان كرده است: «و الحق ان الحكم بانها بديهية بديهى ايضا كالوجود و ان احتاج الى منبة مثل ان يلاحظ ان الصبيان مثلا لا يتوقفون فى معرفة وجوب الزوجية للأربعة و امتناع الفردية لها و امكان حصول الحركة لزيد.» ٢٤

يادآورى يك نكته

در خلال مباحث مربوط به معانى مفاهيم سه‌گانۀ ضرورت، امكان و امتناع، به اين مطلب تصريح شد كه معانى سه‌گانه بدون هيچ‌گونه واسطه در لوح ادراك انسان ترسيم مى‌شوند. معنى اين سخن، همان‌گونه كه گذشت، اين است كه در پيدايش اين معانى در ذهن نيازى به هيچ‌گونه تعريف نيست؛ بلكه خود آنها از هر تعريف ديگرى بديهى‌تر مى‌باشند. ولى اين سخن هرگز نبايد به اين معنى گرفته شود كه اين معانى مانند محسوسات بدون واسطه در لوح ادراك ترسيم مى‌شوند؛ زيرا معانى مفاهيم سه‌گانه، مانند ساير مفاهيم فلسفى از قبيل وحدت و كثرت، عليت و معلوليت، حدوث و قدم، و حتى مفهوم هستى؛ مفاهيمى هستند كه انسان هرگز نمى‌تواند آنها را فقط از طريق حواس بدست آورد؛ بلكه ادراك اين‌گونه معانى و مفاهيم با يكى از عالى‌ترين اعمال عقلانى براى انسان حاصل مى‌شود. اين مطلب نيز بديهى است كه بررسى در باب مسائلى كه عقل با عالى‌ترين اعمال خويش آن

٢٤ -شرح منظومه. ص ٥٨. حاشية منه.