قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٤٥٧ - كل هوية سواء كانت واجبة او ممكنة فلا بدلها من لوازم عقلية و فروعات

١٤٨

كل هوية سواء كانت واجبة او ممكنة

فلا بدلها من لوازم عقليه و فروعات

هرگونه هويت يا هستى، اعم از اينكه واجب باشد يا ممكن، ناچار داراى يك سلسله آثار و لوازم مى‌باشد. آثار و لوازمى كه از يك هويت ناشى مى‌شوند چيزى جز عنوان معلول نمى‌توان بر آنها اطلاق كرد. معنى اين سخن آن است كه هيچ موجودى بدون معلول نمى‌باشد. شايد اين سخن در آغاز موجب شگفتى گردد؛ زيرا كسانى كه با مسائل عقلى و فلسفى آشنائى دارند بخوبى مى‌دانند آنچه در آثار حكما و متكلمين بيشتر مورد توجه واقع شده، اين است كه گفته‌اند وجود معلول بدون وجود علت امكان- پذير نمى‌باشد.

عكس اين مسئله، كه وجود علت نيز بدون نوعى معلول امكان‌پذير نيست، در آثار فلاسفه به‌گونه‌اى رسمى و رايج كمتر يافت مى‌شود. جاى هيچ‌گونه ترديد نيست كه اين مسئله نيز مانند بسيارى از مسائل ديگر مورد توجه اهل تحقيق بوده است؛ ولى همان‌گونه كه ذكر شد عنوان رسمى براى آن انتخاب نشده و در آثار حكما و متكلمين فصلى به اين عنوان اختصاص نيافته است.

صدر المتألهين از جمله كسانى است كه به اين قاعده توجه كامل داشته و آن را در كتاب اسفار تحت عنوان «حكمت مشرقيه» مورد بحث و گفتگو قرار داده است. به مقتضاى اين قاعده، هرگونه