قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٤١٦ - المعلول يجب ان يكون مناسبا للعلة

١٤٠

المعلول يجب ان يكون مناسبا للعلة

معلول چيزى است كه ناچار بايد با علت خود مناسبت داشته باشد. اين قاعده را حكما تحت عنوان لزوم سنخيت ميان علت و معلول همواره مورد توجه خويش قرار داده‌اند. برخلاف قاطبۀ حكما، برخى از متكلمين اين قاعده را مورد انكار قرار داده و لزوم سنخيت ميان علت و معلول را رد كرده‌اند چون هرگونه مشابهت و مناسبت در اين باب را منافى مقام تنزيه حق تبارك و تعالى به‌شمار آورده‌اند. اين جماعت از يك طرف وجود خداوند را علت نخستين براى همۀ موجودات دانسته، و از طرف ديگر هرگونه شباهت و مناسبت ميان خدا و خلق را مورد انكار قرار داده‌اند، چون انكار هرگونه شباهت و مناسبت ميان خدا و خلق را مناسب با مقام تنزيه و تجرد حق دانسته‌اند.

جاى هيچ‌گونه ترديد نيست كه واجب الوجود در مقام متعالى خويش از هرگونه همانند بودن با ساير موجودات منزه و مجرد است. ولى در اين مسئله نيز هيچ‌گونه ترديد نيست كه محصور كردن و مقيد ساختن حق در قيد تنزيه و تجرد، يك نوع نقص و محدوديت به‌شمار مى‌آيد؛ زيرا وقتى وجود حق تبارك و تعالى تنها در قالب تنزيه و تجرد مورد توجه واقع شود، مستلزم اين است كه مبدأ آفرينش از جهان جدا و منعزل گشته و در كنج تجرد