قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٢٤٣ - ابن سينا و اقسام پنجگانۀ حد

است. دليل اين امر آن است كه آنچه اجزاء حد يك شئ را تشكيل مى‌دهد، حد وسط برهان آن را نيز تشكيل مى‌دهد و به اين ترتيب اجزاء حد يك شئ، حد وسط برهان آن نيز خواهد بود.

ابن سينا و اقسام پنجگانۀ حد

ابن سينا پس از اثبات اشتراك حد و برهان به تقسيم حد پرداخته و آن را به پنج قسم ذيل، به نحو تشكيك، تقسيم كرده است.

١-حد اسمى، كه آن را شرح الأسم نيز مى‌خوانند.

٢-حد كامل، كه تمام برهان را تشكيل مى‌دهد.

٣-حدى كه مبدأ برهان است.

٤-حدى كه نتيجۀ برهان است.

٥-حد امورى كه هيچ‌گونه علت و سبب ندارند يا اينكه علت و سبب آنها ذاتى نيست.

دربارۀ قسم اول، يعنى شرح الأسم، بطور اجمال بحث و گفتگو به عمل آمد و اين مسئله مورد بررسى قرار گرفت كه هرگونه تعريف براى يك شئ پيش از اثبات وجود آن چيزى جز يك تعريف اسمى نيست. قسم پنجم نيز به هيچ‌وجه نمى‌تواند يك تعريف حقيقى به‌شمار آيد. زيرا تعريف امورى مانند نقطه، جهل، كورى و غيره براساس علل و اسباب ذاتى استوار نيست و اين بدان جهت است كه اين‌گونه امور از جمله امور عدمى به شمار مى‌آيند و اگر احيانا سخن از علل و اسباب دربارۀ اين امور گفته مى‌شود، مقصود از آنها چيزى جز علل و اسباب دربارۀ موضوعات آنها نيست. علت موضوع يك شئ بطور مستقيم، علت خود آن شئ نيست مگر اينكه آن را يك معلول بالعرض به‌شمار آوريم.

ساير اقسام تعريف را مى‌توان از اقسام حد حقيقى به‌شمار آورد. در برخى موارد ديده مى‌شود يكى از دو جزء حد تام، علت و جزء ديگر آن معلول واقع مى‌شود. مانند اين‌كه در باب تعريف