قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٢٤٤ - ابن سينا و اقسام پنجگانۀ حد

كسوف قمر گفته‌اند: «كسوف عبارت است از ناپديد شدن نور ماه به علت حائل شدن كرۀ زمين بين ماه و خورشيد» . در اين تعريف، جزء دوم، علت و جزء اول آن معلول به‌شمار مى‌آيند. اين نوع تعريف در اصطلاح ابن سينا تعريف كامل، كه تمام برهان را تشكيل مى‌دهد، نام گرفته است. در برخى موارد به علت اختصار فقط يكى از دو جزء حد را در تعريف مى‌آورند. در اين صورت اگر آنچه در تعريف ذكر مى‌شود، جزء علت باشد آن را حد مبدأ برهان مى‌خوانند ولى اگر آنچه در تعريف مى‌آيد جزء معلول باشد، آن را حد نتيجۀ برهان نام گذاشته‌اند. ابن سينا در اين باب بحث را به درازا كشانده و دربارۀ هريك از اقسام به تفصيل سخن گفته است.

اكنون بى‌مناسبت نيست بخشى از عين عبارت ابن سينا را جهت مزيد توضيح در اينجا بياوريم: «انا كما لا نطلب العلة بلم الا بعد مطلب هل كذلك لا نطلب الحقيقة بما الا بعد هل و عن كل واحد منهما جواب لكن الحقيقى من الجواب عن لم هو الجواب بالعلة الذاتية فيتفق هذان المطلبان فى امرين فى كون كل منهما انما يكون بعد هل و فى الجواب اذا كان الجواب عن لم بالجواب الحقيقى فان العلة الذاتية مقومة للشئ فهى اذا داخلة فى الحد و فى جواب ما هو فيتفق اذا الداخل فى الجوابين.» ١

وى در جاى ديگر در مورد اقسام معنى حد چنين مى‌گويد: «و الحد يقال بالتشكيك على خمسة اشياء فمن ذلك الحد الشارح لمعنى الأسم و لا يعتبر فيه وجود الشئ فان كان فى وجود الشئ شك اخذ الحد او لا على انه شارح للاسم. . . فاذا صح للشئ وجود علم حينئذ ان الحد لم يكن بحسب الاسم فقط و يقال حد لما كان بحسب الذات فمنه ما هو نتيجة برهان و منه ما هو مبدأ برهان و منه حد تام مجتمع منهما و منه ما هو حد لامور لا علل لها و لا اسباب او- اسبابها و عللها غير داخلة فى جوهرها. . .» ٢

١ -النجاة (چاپ مصر) . ص ٨٢.

٢ -همان كتاب ص ٨٣.