فَنقول اوّلا: قَدْ تَحَقَّقْنا[١] أنَّ الجسميةَ مِنْ حَيثُ هِىَ جِسميةٌ ليستْ غيرَ قابلة لِلاِْنْقِسامِ، فَفى كُلِّ طِباعِ[٢] الجسميةِ أَنْ تَقبَلَ الاِْنْقِسامَ. فَيَظْهَر مِنْ هذا أَنَّ صُورةَ الجسمِ و الأبعادِ قائمةٌ فى شىء. و ذلكَ أنَّ هذِهِ الأَبْعادَ هِىَ الاِْتّصالاتُ اَنْفُسُها أو شىءٌ يَعرِضُ لِلاِْتّصال، على ما سَنُحقِّقُها، وَ ليستْ اَشياءَ يَعْرِضُ لَها الإِتّصالُ. فإنَّ لَفظَ الأَبْعادِ اسمٌ لِنَفْسِ الْكُلّياتِ الْمُتَّصِلَةِ لا لِلاَْشْياءِ الَّتى عَرَضَ لَها الاِْتّصالُ. وَالشىء الّذى هُوَ الاِْتِّصالُ نَفْسُهُ أوِ الْمُتَّصِلُ بِذاتِهِ فَمُسْتَحيلٌ اَنْ يَبْقى هُوَ بَعَينِهِ، وَ قَدْ بَطَلَ[٣] الاِْتِّصالُ. فَكُلُّ إِتِّصال بُعْدٌ إذا إِنْفَصَلَ بَطَلَ ذلكَ الْبُعدُ وَ حَصَلَ بُعْدان آخَرانِ. وَ كَذلِكَ إذا حَصَل اتصالٌ، اَعْنِى الاِْتّصال بِالْمَعنَى الَّذي هُوَ فَصلٌ لا عَرَضٌ[٤] ـ وَ قَدْ بَيَّنا هذا فى مَوْضِع آخَرَ ـ فَقَدْ حَدَثَ بُعْدٌ آخَرُ وَ بَطَلَ كلُّ واحِد مِمّا كانَ بِخاصِيَّتِهِ. فَفى الأَجْسامِ إذَنْ شَىءٌ مَوْضوعٌ للاتّصالِ وَالانفصالِ، وَ لِما يَعرِضُ لِلاِْتّصال مِنَ الْمَقادِيرِ الْمَحْدُودَةِ.

١ـ برهان وصل و فصل

در گذشته اين مطلب را به اثبات رسانديم كه جسم از آن رو كه جسم است، انقسام را نفى نمى كند. و چون جسم ذاتاً انقسام را نفى نمى كند پس در طبيعت هر جسمى اين ويژگى هست كه انقسام را بپذيرد. اين نكته، مقدّمه اى است براى نتيجه اى كه به دست خواهيم آورد. زيرا، از آنچه تاكنون گفته ايم اين مطلب آشكار مى گردد كه صورت جسميه همان اتصال جوهرى است و أبعاد كه اتصالات عَرَضى هستند در جسم تحقق مى يابند. بنابراين، بايد محلّى را در نظر آوريم تا اين اتصالات در آن قرار گيرند. حال، اگر اين اتصال خودش صورت

[١] «تحقّقنا» يعنى حقانيّت آن را اثبات كرديم. «تحقَّق» به معناى «حَقَّقَ» هم مى آيد، يعنى تحقيق كرد. [٢] تعبير «طباع» به جاى «طبيعت» يك معناى وسيعترى از طبيعت دارد. طبيعت را معمولا در مورد ماهيّت تامّ اطلاق مى كنند. امّا «طباع» درباره مقتضاى يك شىء به كار برده مى شود اعمّ از اينكه آن شىء طبيعت باشد يا معناى جنس. [٣] در چاپ قاهره، «يظل الاتصال» آمده كه غلط است. صحيح آن «بَطَلَ الاتصال» است. [٤] «عَرَض» در اينجا به معناى اتصال شىء به شىء است كه يك معناى سوّمى است. نه فصل كمّيت است و نه فصل جوهر. مصنف اين نوع اتصال را عَرَضى مى نامد و مقصود، آن است كه اين اتصال، يك مفهوم اضافى است. و جناب شيخ اضافه را از اعراض مى داند. ‌‌