شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٢١١ - عليّت صورت براى مادّه، به تنهايى يا با مشاركت امر ديگر
مائى، علّت پيدايش هيولى بود، بايد در شرائطى كه صورت مادّى فاسد مى شود، معلول آن نيز فاسد گردد. در حالى كه هيولى ثابت است. خصوصاً باتوجه به اينكه وجود هيولى از اين راه اثبات مى شود كه مى بينيم اشياء، كائن و فاسد مى شوند و در عين حال يك جهت مشتركى بين آنها باقى مى ماند؛ آن جهت مشترك باقيمانده همان هيولى است. پس، ممكن است صورت ها تغيير كنند و از ميان بروند امّا هيولى همچنان برقرار باشد. از برقرار ى هيولى اين نتيجه به دست مى آيد كه غير از صورتِ متغير بايد امر ديگرى در ايجاد آن مشارك و مؤثر باشد.
مى توان گفت: تأثير صورت در پيدايش هيولى به نحو عليّت تامه نيست. و از سوى ديگر، مشاركت صورت هم با ويژگى خاص آن نيست، بلكه صورت با نوعيّت خود (نه با خصوصيت خود) مشاركت دارد.
به ديگر سخن، آنچه هيولى را ايجاد مى كند عقل مفارق است. ولى براى اينكه مادّه پديد آيد صورة الماء هم ـ به عنوان مثال ـ لازم است. يعنى بايد صورتى را ايجاد كنند تا به واسطه آن صورت و با مشاركت آن، هيولى هم فعليّت و تحقق پيدا كند. اگر صورتى نباشد، مادّه اى هم تحقق نخواهد يافت. پس تحقق هيولا، منوط به وجود صورت است. امّا، نه يك صورت معين و خاصّ؛ بلكه صورتهايى على التعاقب. و اين، چيز عجيبى نيست. زيرا، موارد ديگرى نيز وجود دارد كه دو چيز مشاركت دارند؛ امّا، يكى از آنها ثابت است و ديگرى تغيير مى كند.
مثال معروفى كه مى زنند: خيمه اى است كه عمودى در وسط آن قرار دارد. و خيمه بر روى آن استوار مى گردد. حال، اگر به طور متناوب، عمود خيمه عوض شود: عمودى را بردارند و عمود ديگرى را به جاى آن بگذارند، نتيجه اش آن است كه خيمه سر پا مى ماند؛ با اينكه عمودها متناوباً عوض شدهاند. هيولى هم تأثير صورت در پيدايش هيولى بدليل مشاركت آن در بقاء هيولا
اينچنين است. بايد روى عمودهاى صور تحقق يابد. به محض اينكه يك صورت، رفت؛ بى درنگ صورتى ديگر بايد جاى آن را بگيرد. و گرنه هيولى نابود مى شود. براى بقاء هيولا، تناوب صورتها كافى است. زيرا، علّتى كه ايجاد مى كند مفارق است و بقاى آن براى بقاى هيولى كافى است نهايت اين است كه وجود صورتهايى هم على التناوب لازم است.