شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١٦٣ - توضيح عبارت و نگاهى دوباره به مطالب

هر مقدارى سنجيده شود نسبتش يكسان خواهد بود و هيچ تمايل بيشترى نسبت به يكى از آن مقادير نخواهد داشت. و اگر چنين نباشد لازمه اش آن است كه يك مقدار خاصّ را ايجاب كند. و آن مقدار خاص همواره با مقدارِ مساوىِ خودش مطابقت داشته باشد، و با چيز ديگرى مطابقت نداشته باشد. به عنوان مثال اگر چوب، اندازه يك متر بودن را اقتضا كند هيچ گاه با شىء دو مترى تطابق نمى يابد. زيرا، ذات چوب، اقتضاى چنين مقدارى را دارد. در غير اين صورت، اگر نسبت چنين چيزى با همه مقادير يكسان نباشد لازمه اش اين است كه آن شىء ذاتاً مقدار داشته باشد. و خود، آن مقدار را ايجاب نمايد. پس بايد همواره با آن مقدار به وجود آيد. بدينسان، مقدارى خواهد بود كه تنها با مساوى خودش مطابقت خواهد داشت. يعنى، اگر يك متر را اقتضا دارد، تنها با چيزهاى يك مترى مطابقت خواهد داشت نه با چيزى كه مقدارش بيشتر است.

   از بيان اين مطلب، اين نكته نيز روشن مى شود كه ممكن است ماده با تكاثف، كوچك شود و با تخلخل، بزرگ شود. چنانكه اين نكته يك امر محسوس و قابل قبولى است.

   در جمله «بل يجب ان يكون...» كلمه «بل» به مطلب گذشته مربوط است. در گذشته گفتيم كه هيچ جسمى مقدار خاصّى را اقتضا نمى كند. بالطبع اين سؤال مطرح مى شود كه پس مقدار خاصِّ در جسم از كجا تعيّن مى يابد؟ پاسخ اين سؤال در جمله مذكور «بل يجب...» بيان شده است.

   مصنف در تمام بيان پاسخ اين پرسش مقدّر، مى گويد: تعيّن اين مقدار خاصّ در شىء خارجى در اثر يك سببى خواهد بود. و آن سبب از دو حال بيرون نيست:

   الف ـ سبب داخلى است كه در خود مادّه وجود دارد مثل صورت نوعيه اى كه در خود مادّه مى باشد. و يا عَرَضى كه در خود مادّه موجود است.

   ب ـ (سببِ مقدار خاصّ) يك امر خارجى است. و اين سبب خارجى نيز از دو حال بيرون نيست:

   ١ـ سببيّت آن سبب خارجى با واسطه يك امرِ درونى است. مثلا به واسطه