شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١٦٦ - نظر فلاسفه طبيعى درباره تخلخل و تكاثف

نظر فلاسفه طبيعى درباره تخلخل و تكاثف

تخلخل و تكاثف، مسئله اى است كه در طبيعيات نيز مطرح شده و نظر فلاسفه طبيعى در اين باره گوناگون است. برخى بر آنند كه تخلخل و تكاثف در اجسامْ محال است.

   برخى ديگر معتقدند كه تخلخل و تكاثف در اجسام وجود دارد. از جمله كسانى كه قائل به وجود تخلخل و تكاثف در اجسام هستند، جناب مصنف است. ايشان مى گويد: تخلخل و تكاثف، واقعاً در اجسام تحقق دارد. به تعبيرى كه امروزه ذهن ما با آن آشنايى بيشترى دارد در اجسام انبساط و انقباض تحقق مى يابد. چنانكه مى گوييم فلزات در اثر حرارت انبساط پيدا مى كنند. اين، همان است كه در اصطلاح فلاسفه قديم «تخلخل» ناميده مى شد، و در مقابل آن مى گوييم فلزات در اثر برودت و كم شدن حرارت، انقباض پيدا مى كنند، و قدما، آن را «تكاثف» مى خواندند.

   علّت اينكه در ريلهاى آهن فاصله مى گذارند آن است كه در تابستان هوا گرم مى شود و در نتيجه ريل آهن انبساط مى يابد. اگر اين فاصله ها نباشد سبب مى گردد كه آهن انحنا پيدا كند. براى جلوگيرى از انحنا، ريل ها را با فاصله نصب مى كنند و بين هر دو قطعه اى چند ميلى متر فاصله مى گذارند. و اين به خوبى محسوس است كه اجسام در اثر حرارت انبساط پيدا مى كنند. يكى از قوانين معروف فيزيك همين است. البته، اجسام در اين جهت كه آيا همواره در اثر برودت يا كم شدن حرارت انقباض پيدا مى كنند يا نه با يكديگر مختلف اند.

   آب از جمله اجسامى است كه هم در اثر حرارت و هم در اثر برودت شديد انبساط مى يابد و تنها در حال اعتدال است كه ميعان دارد. اما، وقتى كه به نقطه جوش مى رسد انبساط پيدا مى كند چنانكه وقتى آب يخ مى زند، انبساط پيدا مى كند. ولى اجسام ديگر به خصوص فلزات هرچه بيشتر حرارت داده مى شوند انبساط آنها بيشتر مى گردد. و هرچه حرارت كمترى داده شوند انقباض بيشترى پيدا مى كنند. به هر حال، اين مسئله امروزه در فيزيك مطرح است. فلاسفه قديم نيز همين مسئله را مطرح كرده‌اند و كسانى از آنها گفته‌اند كه تخلخل و تكاثف،